Том Балмфарт, фота: Абас Ацілай,

Калі 7 лютага ў Сочы пачнецца Зімовая алімпіяда 2014, свет убачыць новыя бліскучыя стадыёны, ультрасучасныя пад'ёмнікі для лыжнікаў і дарогі з нядаўна пакладзеным пакрыццём. Але за гэтым бліскучым фасадам хаваецца яшчэ адна – больш цёмная – рэальнасць. Разбураныя дамы і жыцці мясцовых жыхароў. Бязлітасная эксплуатацыя работнікаў-мігрантаў падчас будаўнічага буму. Пашкоджана да непазнавальнасці ўнікальная і раней некранутая экасістэма Сочы. Сапраўдны кошт гэтай алімпіяды – першай у Расеі пасля летніх гульняў 1980 году і самай дарагой у гісторыі ўсіх алімпійскіх гульняў – далёка перавышае суму 51 мільярда даляраў, якая называецца цяпер. Карэспандэнт Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода Том Балмфарт адправіўся ў Сочы, каб зазірнуць за гэты бліскучы фасад.

У развалінах

Усё пачалося ад са слізгвання дахоўкі ноччу. Цягам некалькіх дзён дом Дзмітрыя Абжана, пад уплывам павольнага перасоўвання зямлі пад ім, стаў развальвацца.

Фота: Абас Ацілай
Фота: Абас Ацілай Фота: Абас Ацілай

Прычынай стаў апоўзень, выкліканы грузавікамі, якія незаконна вывозілі адходы і выкідалі іх на схіл па-над вуліцай у рамках падрыхтоўкі да алімпіяды ў Сочы.

Суд пастанавіў, што Абжан мае права на кампенсацыю, але пастанова не была выкананая, таму ён і ягоныя шматлікія сямейнікі спрабуюць жыць у паўразбураным, перакошаным і галавакружным доме. 27-гадовы Абжан лаканічна жартуе, што гэта ўсё роўна, як жыць "у космасе", і дадае, што ягоныя звароты да ўладаў застаюцца без адказу.

"Не было ніякай рэакцыя наогул. Мы ня ведаем, што рабіць, да каго мы павінны звяртацца і што яшчэ мы маглі б зрабіць. Дзеці растуць. У нас павінна быць нейкая будучыня наперадзе, але рэч у тым, што мы – мясцовыя жыхары, якія нарадзіліся тут і выраслі тут – фактычна былі без прытулку", – кажа Абжан.

Фота: Абас Ацілай

Сардэчна запрашаем у тую частку алімпійскага гораду Сочы, якой не пашанцавала. Падрыхтоўка да гульняў каштавала 51 мільярд даляраў. Але акрамя сучасных стадыёнаў і пад'ёмнікаў для лыжнікаў, абнаўленне Сочы ў апошнія гады перавярнула жыцці сотняў жыхароў, такіх як Абжан, дагары нагамі – часам амаль літаральна.

Прорву паміж тымі, хто выйграў і прайграў у сувязі з сочынскай алімпіядай, асабліва выразна відаць на аўтамабільна-чыгуначным шляху, які злучае марское ўзбярэжжа з узорным гарналыжным курортам у Краснай Паляне, дзе павінны адбыцца многія алімпійскія спаборніцтвы. Пабудова 50-кіламетровага адрэзка шашы і чыгункі каштавала больш за 8 мільярдаў даляраў. Гэта выклікала з'едлівы каментар расейскамоўнага выдання часопісу Esquire, якое адзначыла, што за гэты кошт можна было выбрукаваць усю дарогу парэзанымі на шматкі сумачкамі фірмы "Louis Vuitton", ікрой і паштэтам з гусіных пячонак.

У двух кіламетрах ад дарогі знаходзіцца пасёлак Ахштыр, які з самага пачатку падрыхтоўкі да алімпіяды спавівае хмара густога белага пылу. У пасёлку высахлі ўсе студні. Няма газу. Жыхары ня могуць прадаць хурму са сваіх палеткаў, таму што плады пакрытыя цэментавым пылам. Акрамя таго, дарога ў Красную Паляну адрэзала доступ Ахштыру да грамадскага транспарту ў паўднёвы раён Сочы пад назвай Адлер. Улады так і не пабудавалі пад'язной дарогі да новай шашы, хоць, як сцвярджаюць мясцовыя жыхары, абяцалі гэта зрабіць.



Гэта з'яўляецца сур'ёзнай праблемай для такіх людзей, як Віктар Каленін, 65-гадовы пенсіянер, які стаў інвалідам у сувязі з сваёй працай пасля Чарнобыльскай катастрофы ў 1986 годзе. Яго турбуе, як яму даехаць у шпіталь і які ўплыў на ягоныя лёгкія маюць воблакі будаўнічага пылу.

Мясцовая жыхарка, 53-гадовая Алена Руновіч кажа, што ёй давялося кінуць працу, каб мець час прыводзіць сваю малую дачку са школы дадому па дарозе, якая перасякае шматлікія будаўнічыя пляцоўкі і дзве магістралі.

Каленін, Руновіч і іншыя жыхары пасёлка нядаўна сабраліся каля старой прыдарожнай студні ў Ахштыры, каб пагаварыць з нашым карэспандэнтам пра ўплыў падрыхтоўкі да алімпіяды на іх мясцовасць і супольнасць.

"Даводзіцца пытацца: чаму некаторыя людзі атрымліваюць усё, а для астатніх жыхароў няма нічога?" – кажа Руновіч.

"Гэта быў самы чысты пасёлак у Адлерскім раёне Вялікага Сочы. Яны ператварылі яго ў сметнік. Адміністрацыя выдатна пра гэта ведае, але – не заглянула сюды ні разу", – кажа Каленін.

На Бакінскай вуліцы, дзе жыве Абжан, многія таксама абвінавачваюць мясцовыя ўлады. Ягоная суседка, 85-гадовая Паліна Калайжан, жыве ў доме, які чамусьці нахіляецца і павольна спаўзае па схіле. Яна жыве там з дзевяццю сямейнікамі і сваякамі, уключаючы яе 89-гадовага мужа. Ім таксама належыць кампэнсацыя, але, як здаецца, яны ня здолеюць яе атрымаць.

Фота: Абас Ацілай

"Мы пісалі Пуціну, пісалі Мядзведзеву, пісалі ў Краснадарскую адміністрацыю, мы пісалі ўсюды", – кажа Kaлайжан. "Яны адказваюць: гэтым павінны заняцца мясцовыя ўлады. Але мясцовыя ўлады не звяртаюць ніякай увагі. Яны кажуць: мы ня можам вам дапамагчы".

Масавае будаўніцтва выклікала па ўсім горадзе рэгулярныя адключэнні электрычнасці, якія часта трывалі даўжэй, чым меркавалася. Блогерка Вольга Агалакава напісала, што месяц у Сочы зрабіўся важным для мясцовых жыхароў.

"Гэта ня проста месяц! Гэта наша асноўная крыніца святла ў Ізмаілаўску і Сямёнаўску! Ужо мінулі два месяцы, як кожны дзень нам адключаюць электрычнасць на дванаццаць гадзін і болей. Часам адключаюць на два дні!"

Некаторыя з нецярпеннем чакаюць вяртання рэгулярных паставак электраэнэргіі і паветра бяз пылу пасля алімпіяды. Але такія, як Абжан, якім былі нанесены матэрыяльныя шкоды, баяцца, што пра іх забудуць.

"Праўда ў тым, што мы сюды не прыехалі на некалькі дзён – мы тут нарадзіліся, выраслі тут. І ня толькі мы. Нашы дзяды і прадзеды нарадзіліся і выраслі тут. І мы аказаліся бяздомнымі і нічога ня можам з гэтым зрабіць", – кажа Абжан.

"І гэта ня наша віна. То бок, мы рады, што алімпійскія гульні адбываюцца тут, і што тут яны пабудавалі дарогі і ўсё такое. Але хай не абражаюць мясцовых жыхароў. Калі вы нешта забіраеце, дык дайце штосьці ўзамен. І не руйнуйце ўсяго, пакідаючы мясцовых жыхароў бяз даху над галавой, праводзячы алімпіяду, а потым кідаючы нас, забыўшыся пра ўсё".

Відэа: Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода

Внимание! У вас отключен JavaScript, ваш браузер не поддерживает HTML5, или установлена старая версия проигрывателя Adobe Flash Player.

Открыть/cкачать видео (7.75 МБ)

Сметнік пад алімпійскім агнём

Крэмль паабяцаў, што зімовыя Алімпійскія гульні ў Сочы будуць самымі прыязнымі для прыроды гульнямі ў гісторыі. Але мясцовыя жыхары кажуць, што якраз гульні знішчылі найбольшую каштоўнасць гэтага рэгіёну: яго унікальнае прыроднае асяроддзе.

Рыта Краўчанка калісьці любіла плаваць у Чорным моры – але ўжо не рабіла гэтага даволі доўгі час. Пасля таго, як выкупалася тры гады таму, у яе з'явіліся чырвоныя плямы.

Фота: Абас Ацілай

Краўчанка жыве ў мікрараёне Уч-Дарэ, за 18 кіламетраў на поўнач ад Сочы. Яна перакананая, што рэакцыя яе скуры была выклікана забруджаннем, якое сцякае ў мора з недалёкага сметніка. Актывісты кажуць, што сметнік павінен быў быць зачынены шэсць гадоў таму.

Але ўсё адбылося наадварот – гара смецця галавакружна вырасла пасля таго, як у Сочы пачаўся будаўнічы бум, звязаны з алімпіядай.

Фота: Абас Ацілай

Адкіды самазагараюцца і смыляць у кучы. Жыхары пасёлка турбуюцца аб доўгатэрміновых наступствах для здароўя. Сем'і пакідаюць свае дамы. Успененая вада ў рэчцы Бытха, якая ўпадае ў Чорнае мора, мае колер кока-колы.

Фота: Абас Ацілай

Гэтая рэальнасць рэзка кантрастуе з ружовымі абяцаннямі Крамля, што ў 2014 годзе зімовыя Алімпійскія гульні ў Сочы будуць самымі экалагічна чыстымі ў гісторыі. Гэта абяцанне, як мантру, паслухмяна паўтаралі чыноўнікі і кантраляваныя дзяржавай СМІ.

Юлія Набярэжная, актывістка Экалагічнай вахты па Паўночным Каўказе, якая вяла маніторынг экалагічнай дэградацыі ў Сочы і вакол гораду на працягу многіх гадоў, кажа, што абяцанні ўраду аказаліся пустымі.

"Гэта проста піяр. Гэта было сказана з разлікам на міжнародную супольнасць, якой паказваюць прыгожы фасад. Але гэта ўсяго толькі лозунг", – кажа Набярэжная.

Але дэманстрацыя экалагічнай шкоды, нанесенай любімым праектам прэзідэнта Уладзіміра Пуціна, з'яўляецца рызыкоўным заняткам, бо мясцовыя актывісты экалагічнага руху ведаюць зашмат. Многія скардзяцца на пераслед. Адзін з іх пакінуў краіну. А яшчэ аднаго пасадзілі ў турму.

Тым ня менш яны працягваюць змагацца. Для гэтых актывістаў імкненне Крамля выкарыстаць алімпіяду для таго, каб адрадзіць гэты курортны горад і ператварыць яго ў цэнтар лыжнага спорту і адпачынку, адбываецца за кошт найкаштоўнейшага актыву рэгіёну: яго ўнікальнага навакольнага асяроддзя.

Сочы стаў курортным горадам у 1930-я гады. У савецкі час горад умацаваў сваю рэпутацыю як месца адпачынку і аздараўлення звычайных савецкіх грамадзян. У гарах тады бегалі дзікі; у моры плавалі дэльфіны.

Савецкі рэкламны ролік пра Сочы, зняты ў 1979 годзе



Міхаіл Плотнікаў з Расейскага геаграфічнага таварыства ў Сочы лічыць, што тыя часы сышлі назаўжды.

"Я думаю, мы можам забыцца пра гэты горад як курорт. Хто паедзе адпачываць у такім шумным, ажыўленым горадзе, забітым аўтамабілямі, дзе вам даводзіцца сядзець у заторы дзве гадзіны, каб дабрацца да мора? Вядома, многія санаторыі застаюцца, але мільёны людзей ездзілі калісьці ў Сочы адпачываць, не аказваючы дрэннага ўплыву на навакольнае асяроддзе. Цяпер мы ня маем мільёнаў людзей, і ў той жа час навакольнае асяроддзе была вельмі сур'ёзна пашкоджанае", – кажа Плотнікаў.

На гарналыжным курорце Красная Паляна, у даліне ў атачэнні заснежаных гор, Набярэжная з Экалагічнай вахты па Паўночным Каўказе паказвала карэспандэнту нашага радыё новую 48-кіламетровую дарогу, пад'ёмнікі для лыжнікаў на схіле гары і разлеглыя гатэльныя комплексы ў якасці доказу, што ўраду не ўдалося выканаць абяцанняў наконт захавання біяразнастайнасці і правядзення будаўніцтва з мінімальным уплывам на навакольнае асяроддзе.

Відэа: Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода

Внимание! У вас отключен JavaScript, ваш браузер не поддерживает HTML5, или установлена старая версия проигрывателя Adobe Flash Player.

Открыть/cкачать видео (4.34 МБ)

Мясцовыя жыхары расказваюць пра мядзведзяў, якія страцілі арыентацыю, пазбаўленыя месцаў свайго звычайнага пражывання, і блукаюць па блізкіх вёсках. Фелікс Іваненка, старшыня сочынскага аддзялення Расейскага геаграфічнага таварыства, заявіў, што асяроддзю была нанесеная "даволі значная" шкода і што яна закранула 10 тысяч гектараў Сочынскага нацыянальнага парку.

Асабліва крытыкуецца гэтак званая праграма "нуль адходаў". Падрыхтоўка да алімпіяды ў Сочы паслужыла выдатнай нагодай, каб даць шчодрыя абяцанні адносна мінімізацыі адходаў і іх утылізацыі, але ў той жа самы час мелі месца шматлікія выпадкі незаконнага скіду адходаў у некаторых месцах рэгіёну.

Да іх належыць сметнік у пасёлку Уч-Дарэ, які працягваў прымаць смецьце яшчэ і ў 2013 годзе, нягледзячы на тое, што быў афіцыйна закрыты ў чэрвені 2012 году. У вёсцы Ахштыр эколагі ў лістападзе падалі афіцыйную скаргі аб скіданні прамысловых адходаў ў водаахоўнай зоне.

Адходы з Сочы цяпер транспартуюцца на звалку ў Беларэчанску, 250 кіламетраў на поўнач ад гораду – гэта дарагое, часовае рашэнне, і эколагі баяцца, што яно будзе адмененае, як толькі алімпіяда закончыцца.



Гэтыя гісторыі, якія рэзка разыходзяцца з афіцыйнай версіяй падзей, ніколі б ня сталі вядомыя без мясцовых актывістаў.

Усе яны распавядаюць аб пераследзе, пачынаючы ад тэлефоннай сувязі, якая загадкава адключаецца пасярод размовы, і канчаючы паліцэйскімі ператрусамі ды судовымі справамі.

Мясцовы эколаг Уладзімір Кімаеў кажа, што паліцыя правяла ператрус у ягоным доме вясною. 31 кастрычніка Андрэй Рудамаха з Экалагічнай вахты па Паўночным Каўказе быў на кароткі час затрыманы, нібыта за паклёп на суддзю – ён гэта называе тактыкай прэсавання.

Праз некалькі дзён яшчэ адзін актывіст, Зміцер Шаўчэнка, быў затрыманы супрацоўнікамі Федэральнай службы бяспекі на працяг чатырох гадзін пасля прылёту з Санкт-Пецярбургу ў Краснадар, нібыта на падставе таго, што ягоны выгляд адпавядаў апісанню тэрарыста.

Пераслед прымусіў эколагаў згуртавацца.

У канцы лістапада Набярэжная і яшчэ адна актывістка з Сочы, Вольга Наскавец, ездзілі ў горад Туапсэ на суд эколага Яўгена Віцішкі, які быў абвінавачаны ў парушэнні рэжыму яго ўмоўна-датэрміновага вызвалення.

Віцішка, вядомы крытык падрыхтоўкі да алімпіяды і адзін з кіраўнікоў Экалагічнай вахты Паўночнага Каўказу, атрымаў умоўны трохгадовы турэмны тэрмін за вандалізм у 2012 годзе. Сцяну офісу Краснадарскага губернатара размалявалі падчас акцыі пратэсту, якую ён дапамог арганізаваць, але Віцішка кажа, што ён не нясе адказнасці за тыя малюнкі.

Фота Андрэя Каралёва, Радыё Свабода
Фота Андрэя Каралёва, Радыё Свабода

Сурэн Газаран, іншы эколаг, якія сутыкнуўся з такімі ж абвінавачваннямі раней, збег з краіны – спачатку ў Эстонію, а потым у Грузію. Віцішка застаўся, і яго абвінавацілі ў парушэнні ўмоваў выпрабавальнага тэрміну. 21 снежня суддзя прысудзіў яго да трох гадоў пазбаўлення волі.

Гаворачы з карэспандэнтам Радыё Свабода падчас судовай справы, Віцішка захоўваў аптымізм, але не сумняваўся, што крымінальная справа ў дачыненні да яго з'яўляецца спробай прымусіць яго замаўчаць перад алімпійскімі гульнямі.

"Улады хочуць паказаць, што яны кантралююць сітуацыю, і хочуць прымусіць мяне замаўчаць", – кажа Віцішка.

Тым часам прыгнечаныя жыхары рэгіёну, такія як Краўчанка, бездапаможна разважаюць пра жыццё побач са сметнікам.

"Адзіная надзея ў тым, што яны перастануць прывозіць сюды смецце і пакінуць гэты сметнік. Але калі гэтая куча смецця перакуліцца, яна ўпадзе ў раку, а потым усё апынецца ў моры. І тады ня будзе ніякай надзеі наогул", – кажа Краўчанка.

Відэа: Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода 

Внимание! У вас отключен JavaScript, ваш браузер не поддерживает HTML5, или установлена старая версия проигрывателя Adobe Flash Player.

Открыть/cкачать видео (6.65 МБ)

Эксплуатаваныя: сочынскія мігранты

Маштабныя будаўнічыя праекты ў Сочы зрабілі з гораду зімовых алімпійскіх гульняў нешта накшталт запаветнай зямлі для працоўных мігрантаў, але жыццё тут аказалася зусім не салодкім.

Бяз грошай і ў даўгах Яўген Падрэзаў прыехаў з роднага Растову два гады таму, каб зарабіць на алімпійскай будоўлі ў Сочы. Але магчымасьць хуткага заробку аказалася вельмі сумнеўнай. 28-гадоваму Падрэзаву ні разу за гэты час ня выдалі зарплату. Чым мацней ён стараўся высветліць прычыну гэтага, тым мацнейшыя сумневы яго ахоплівалі.

Фота: Абас Ацілай

Прыватную будаўнічую фірму, для якой Падрэзаў працаваў і якая нібыта была зарэгістраваная ў Томску, загадкавым чынам ліквідавалі. Чалавек, які выдаваў сябе за яе генеральнага дырэктара, аказаўся толькі пасярэднікам. Потым і ён знік.

Астатнія 108 чалавек з гэтага працоўнага калектыву аказаліся ў такой самай сітуацыі. Фірма завінавацілася ім 3,5 мільёны рублёў (106 тысяч даляраў), кажа Падрэзаў.

Іншы рабочы, Раман Кузняцоў з Арэнбургу, у адчайным жэсце пратэсту супраць нявыплаты заробку зашыў сабе рот у кастрычніку.

Калі пачаў асядаць пыл, які ўвесь час ахутваў будаўнічыя пляцоўкі ў Сочы, такіх гісторый з'явілася больш. Велізарныя сумы грошай, прызначаных на будаўніцтва алімпійскіх аб'ектаў, і жорсткія тэрміны выканання далі выдатную магчымасць фірмам-аднадзёнкам пакарыстацца хаосам і абабраць сваіх работнікаў.

Сярод дзясяткаў тысяч працоўных мігрантаў, якія з'ехаліся ў Сочы з усіх куткоў Расіі і з суседніх краін, каб зарабіць грошы на будаўніцтве алімпійскіх аб'ектаў, тысячы сталі ахвярамі злачыннасці і карупцыі.

Некаторыя, як Падрэза і Кузняцова, расейцы. Але шмат хто з іх – замежныя мігранты, якім не заплацілі і якіх дэпартавалі пасля завяршэння іх працы.

Сямён Сіманаў, дырэктар сочынскага філіялу арганізацыі "Міграцыя і закон" – групы падтрымкі для мігрантаў і бежанцаў з Цэнтральнай Азіі – кажа, што калі ўсё пабудавана, фірмы пазбаўляюцца ад работнікаў. "Па-першае, яны не плацяць ім заробак. Па-другое, іх дэпартуюць або аказваюць на іх ціск, каб яны пакінулі краіну па ўласным жаданні, нават калі іх дакументы ў парадку," – кажа Сіманаў.

Фота: Абас Ацілай

Сіманаў кажа, што ягоная арганізацыя была заваленая тысячамі просьбаў аб юрыдычнай падтрымцы з моманту адкрыцця філіялу ў ліпені, у асноўным ад замежных мігрантаў.

Але Аляксандр Папкоў, адвакат, які з'яўляецца прадстаўніком работнікаў у Сочы, кажа, што цяжка выйграць справу супраць фірмаў, якія выкарыстоўваюць пасярэднікаў паводле прынцыпу "матрошка ўнутры матрошкі".

Бакшыл Базораў, 48-гадовы ўзбецкі мігрант, працаваў у Расіі на працягу некалькіх гадоў і прыехаў у Сочы вясною. Ён працаваў на працягу двух месяцаў пры пабудове гатэлю ў алімпійскай вёсцы, але сышоў пасля таго, як ягоны працадаўца – прыватная маскоўская фірма – заплаціла яму толькі палову ягонай зарплаты.

Ён спадзяваўся пачаць судовую справу з дапамогай Сіманава, каб атрымаць другую палову сваёй зарплаты. Але ён пакідае Сочы на час алімпіяды. Нягледзячы на тое, што ягоныя працоўныя дакументы ў юрыдычным парадку, ён сказаў, што баіцца пераследу ці нават дэпартацыі, пасля якой яму забаранілі б прыяжджаць у Расею цягам пяці найбліжэйшых гадоў. Ён тлумачыць сваё рашэнне проста: мігрантам цяпер тут ня месца.

У верасні адміністрацыя Краснадарскага краю пачала кампанію супраць "нелегальных мігрантаў", якая супала з такой папулісцкай кампаніяй ва ўсёй краіне. Мясцовыя жыхары кажуць, што чыноўнікі міграцыйнага ведамства, у суправаджэнні казакоў, хадзілі ад дзвярэй да дзвярэй, правяраючы дакументы.

Фота: Абас Ацілай

У апошнія месяцы 2013 году паліцыя затрымала тысячы мігрантаў, многія з іх былі дэпартаваныя – некаторыя з іх без іх заработнай платы. Астатнія схаваліся або вырашылі пакінуць краіну па ўласным жаданні.

Базораў кажа, што ён і яго суайчыннікі ня хочуць рызыкаваць. Ён гаварыў з Радыё Свабода за дзень перад вылетам дадому.

"Многіх дэпартавалі. Адзін з групы, у якой мы працавалі, быў дэпартаваны пазаўчора. Вось чаму мы баімся паказвацца на вуліцах", – кажа Базораў.
-20%
-10%
-40%
-25%
-20%
-30%
-10%
-50%
-20%
0072330