Рэпартаж Сяргея Гудзіліна,

Выніковая частка дакументальнага праекта аб ускрайкавых гарадах Беларусі, які фатограф "НН" Сяргей Гудзілін здымаў цягам двух гадоў.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Рыбак на возеры ў ваколіцах Хоцімска.

Зноў аўтобус і панылы мінскі аўтавакзал "Усходні". Такое адчуванне, што акрамя жанчын, якія быццам бы не старэюць, у Мінску ёсць яшчэ будынкі, якія будуць вечна панылымі…

"Садзіцца па местам!", "Оля… а гдзе двадцатрэцье?", "Да, свабодна… пастаўце сумку…", "Нічыво, нічыво — я да дач", — рассыпаюцца цытатамі пасажыры. Расселіся. Праз акно бачу, як маці хрысціць сына на дарогу… 400 кіламетраў — 8,5 гадзіны. І Беларусь — зусім не маленькая краіна. Дакладна.
 
Маршрут "Мінск — Хоцімск" — апошні ў спісе маіх вандровак па беларускіх ускрайкавых мястэчках.
 
Два гады таму гэтая ідэя выглядала як заданне на семінары: "Аб’ехаць самы паўночны, паўднёвы, заходні і ўсходні гарады ці мястэчкі Беларусі. Пражыць з іх жыхарамі частку іх паўсядзённага жыцця. Адчуць маштаб краіны. Параўнаць. Адрозніць. Візуалізаваць сістэму каардынат — ад поўначы да поўдня, з захаду на ўсход…".

Два гады таму была ідэя ўбачыць Беларусь — усю, з максімальна разнастайных бакоў, тут і цяпер… А цяпер у мяне ўжо дзве дачкі.
 
Еду на ўсход да мяжы з Расіяй, якой няма (гэта я пра мяжу). Пакуль жа мы праехалі Чэрвень, Беразіно і Бялынічы. Магчыма, пільны беларускі журналіст зафоткаў бы хоць вакзал, але недзе пасля Чэрвеня запахла беляшамі і кудысьці зніклі дачнікі.
 
А ў Беразіне на вакзале абвесткі даюць па­-беларуску. З Мінска — 4 гадзіны, і вось — Магілёў.
 
Гэты рэйсавы аўтобус вывозіць цябе са сталічнага кантэксту паступова і нудна. Як восень. Гэта ідэальная пара года, каб ехаць на ўсход. У аўтобус заходзяць дзве дзяўчыны. Сядаюць ззаду. Літаратурнае беларускае гэканне і аканне — у норме. Значыць, жывуць недзе далей па маршруце… Два профілі злева загайдаліся. Едзем далей.

Насця сядзіць бліжэй да мяне. Фарбаваная бландзінка. Светлая куртачка з пушком. Манікюр. Сумка Dior з пазалочаным ланцужком. "Красіва, жызненна, блін, цябе б заінстаграміць зараз…" — падумалася, але адпусціла.
 
Калі б у Беларусі існаваў жанр правінцыйнага рамана (так, ведаю, але Марціновіч пісаў быццам бы пра вёску), то Насця была бы там героем першага плану. Ніхто так тонка не змог бы падганяць кіроўцу: "Ну, давай, паехалі", - даставаць з сумкі Dior белыя сухарыкі са смакам бекону, хрумкаць імі і пры гэтым ганяць на мабільніку стужку "Укантакціка" правай рукой…

Не, яна культурная. За пазногцік манікюру зачапіўся маленькі кавалачак грэнкі… Культурна і з незаўважнай спрытнасцю прыгажунь эпохі Каліноўскага адным рухам выцірае кавалак "кірыешкі" аб падгалоўнік аўтобуснага крэсла колеру малінавых пінжакоў "новых рускіх" з ліхіх 90-х… Гэта ўсход, дзетка! Я Насцю не фатаграфаў. Пра Насцю я проста вымушаны расказаць больш.
 
"Наставілі танкаў гэтых, — нечакана лупіць Насця. — У кажным горадзе эці памятнікі вайне. Наставілі адніх танкаў. Паставілі бы ну… не знаю… ну што-нібудзь паставілі б".

Чавусы. Сяброўка Насці, у чырвоным паліто і чорных боціках на высокіх абцасах, выходзіць на перон. Там яе чакае жанчына ў шэрай скуранцы. Мама. Распытвае хуценька пра вучобу ў Магілёве. Дачка гаворыць маштабна: "Нармальна. Вучымся. Харашо. Да сяброўкі. Госці. Насця". Маці перадае скруткі: літровы слоік у ручніку, булку, мандарыны… Потым стаіць да самага адыходу аўтобуса, пазірае ў бок, дзе за акном сядзіць яе дачка, быццам бы і дарослая, але вось трэба ж глядзець яшчэ яе…
 
"Дзевачкі, гуляем!" Насця вымотвае слоік з ручніка. Адкрываюць. Па салоне расцякаецца пах кавы. Нармальны, класны водар… для аўтобуса  Мінск - Хоцімск недзе на ўскраіне краіны. Разліваюць на хаду ў перададзеныя маці пластыкавыя міскі з-пад бульбянога пюрэ хуткага прыгатавання. Аўтобус едзе, дзеўкі п’юць каву, па сумцы Dior з даступнай крамы моды цячэ кропля кавы…

У такія моманты мне падаецца, што мой свет дзейсных і творчых асоб – журналістаў, мастакоў, блогераў, фатографаў, інтэлектуалаў, наведнікаў галерэй і проста нармальных людзей, якія пішуць нам правільныя рэчы ў "Фэйсбук", займаюцца татальнай інтэлектуальнай хератой.
 
І ўсе нашыя спробы змяніць наваколле ці зрабіць яго больш зразумелым і культурным, аказваюцца толькі старымі байкамі вядомых мэсэджаў. І іх мы расказваем адзін аднаму. Культура перастала трансфармаваць рэальнасць. Мы проста дублюем мэсэджы сваім сябрам і сябрам сяброў.
 
І ўвесь папярэдні тэкст пра Насцю – таксама поўная інтэлектуальная херата, якая не дапаможа Насці піць каву ў аўтобусе Мінск – Хоцімск хаця бы з нармальных кубкаў. Таму што гэты тэкст я пішу не для Насці. Для Насці гэты тэкст павінна была пісаць маладая журналістка нейкай там раёнкі… Але, блін, не піша. Бо гэта ўжо "культура прамога дзеяння", якой беларусам і не стае.
 
Гэта, каб я, пабачыўшы Насцю і яе сяброўку, сказаў: "Дзевачкі, вы – дурніцы. Вазьміце два нармальныя кубкі і працягвайце далей". Але ў мяне няма двух кубкаў, якія прадавачкі могуць адпусціць табе на касе па пяцьсот "рэ" за штуку. У мяне ёсць Інстаграм і 5 тысяч падпісчыкаў у "Фэйсбуку". Я не дапамагу Насці.

"Устала. У душ схажу і максімум "Дом-2" пару серый пасматру", — рэзюмуе пад’еўшая Насця. Выйшлі яны ў Крычаве. Далей, на Хоцімск, мяне праважаў танк-манумент на пляцоўцы аўтавакзала. Насця яго тут кожны раз бачыць… Відаць, таму танкі так моцна хвалююць Насцю. Давай, Насця, бывай…
 
За вакном цёмна. Дзе мы едзем, я не разумею — колькасць гарадоў, праз якія праехалі, ужо не магу ўзгадаць правільна. Здаецца, што гэты аўтобус ужо ніколі не прыедзе. Ён проста рухаецца ў прасторы, дзе за акном поле, лес, крамы "Родны кут", запраўкі, рэчкі і масты… Гэта аўтобус, які вывозіць цябе ў іншую прастору.
Нейкая вёска. Забялышын. Рэзка спыняецца аўтобус. У салон залятае мужчына, гадоў пад 30, і схіляецца за загародку да кіроўцы.

"Друг, памагі. Бацька ў коме — нада ў бальніцу". Вакол пустое маўчанне. Чуваць толькі рухавік буса. "Памагі. Во, пілі, і бацька не прасынаецца. Давай падвязём, га?!" Кіроўца да просьбаў падпітага ці то мужыка, ці то яшчэ пацана халодны: "Я табе не хуткая. Бацька ў коме — праспіцца і будзе нармальна… Давай, не затрымлівай".
Так, калі б я быў кіроўцам аўтобуса, які 9 гадзін вязе людзей ад цэнтра некуды ўправа па мапе, то я б таксама так адказаў…
 
Даехалі. Хоцімск. Па дарозе я не сустрэў машыны хуткай, яна толькі адсюль, з райцэнтра, можа ехаць — значыць, бацька з комы выйшаў ці проста памёр, як алкаш. А можа, і не алкаш ён увогуле?..

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Хоцімскі супрэматычны пейзаж.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Хоцімск. Панядзелак. Аўтавакзал.

Цёмна. Ліхтары абапал вуліцы. У Асвеі я жыў у падпісчыцы "НН", у Камарыне у гатэлі з будаўнікамі малочнай фермы, у Высокім — здымаў дом у бізнэсоўца Васіля Васільевіча. У Хоцімску з гатэлем не выйшла — усе месцы занятыя працаўнікамі "Аблгаза". Іду ў інтэрнат ПТВ. Сонны вахцёр выдае ключы ад "гатэльнага нумара". Тры ложкі, тэлевізар, па-савецку прыстойна, можна жыць і спаць. 16 тысяч за суткі.

Кастрычніцкі ранак. Вільготна і туман. Іду ўздоўж яркіх дамкоў. Нязвыклае для райцэнтра, мяне сустракае хоцімскае кола агляду. Не працуе ўжо. Восень. Але яно ўражвае — сярод шэрагу аднапавярховых клінаў вясковых дамоў стаіць гэта кола агляду. Як у кіно… Пра райцэнтр.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Нязвыклае для райцэнтра, мяне сустракае хоцімскае кола агляду. Не працуе ўжо. Восень. Але яно ўражвае — сярод шэрагу аднапавярховых клінаў вясковых дамоў стаіць гэта кола агляду. Як у кіно... Пра райцэнтр.

Вольга Пятроўна спяшаецца. Будзе дождж. А дровы не складзеныя яшчэ. Жыхары гэтага мястэчка рыхтуюцца да зімы. Кожны па-свойму, але схема такая, як і некалькі стагоддзяў таму: складаюцца дровы, пераворваюцца палеткі, прадаецца выгадаваная скаціна, рыхтуецца цёплая вопратка…

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Вольга Пятроўна завіхаецца ў сваім двары. Будзе дождж. А дровы не складзеныя яшчэ. Жыхары гэтага мястэчка рыхтуюцца да зімы.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Рукі Вольгі Пятроўны пасля працы.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Уся хата Вольгі Пятроўны завешана саматканымі і пакупнымі настольнікамі, дыванамі, цыратамі… І сама яна, у квяцістым, хоць і выцвілым на сонцы халаце, гарманічна ўпісваецца ў свае інтэр’еры. Абраз, як лекі для душы, і стол з медыкаментамі, як лекі для цела, стаяць у Вольгі Пятроўны ў адным куце.

Вольга Пятроўна жыве на вуліцы 50 гадоў СССР. Перажыла яна па гадах і назву вуліцы, і сам СССР. Ёй – 83. Бацька ў 20­-я быў "нэпманам" — меў зямлю і гаспадарку, наймаў парабкаў. Угаварылі (умелі ўгаворваць, так) пайсці ў калгас. Стаў кіраваць фермай. Асудзілі за паморак скаціны, і памёр ён недзе на перасылцы пад Тулай. А потым была вайна…
 
"Аралі на сабе. Нацярпеліся…" — працягвае Вольга Пятроўна. Потым паказвае ўласнаручна зробленыя рушнікі і настольнікі. Пакінула сабе толькі самае дарагое — астатнія рэчы здала ў краязнаўчы музей.
 
Уся хата завешана саматканымі і пакупнымі настольнікамі, дыванамі, цыратамі… І сама яна, у квяцістым, хоць і выцвілым на сонцы халаце гарманічна ўпісваецца ў свае інтэр’еры. Ікона, як лекі для душы, і стол з медыкаментамі, як лекі для цела, стаяць у Вольгі Пятроўны ў адным куце.
 
Потым скардзіцца на суседа — адабраў зямлю. Ну як адабраў — плот новы паставіў на метр бліжэй да агарода Вольгі Пятроўны. Кажа, што будзе пісаць прэзідэнту, але баіцца. Потым зноў пра бацьку. Пра дачку. Пра вайну…

Нашы "бабулькі" — гэта машыны часу. Толькі яны перамяшчаюць цябе не ў какнрэтныя месца і час, а зносяць тваю свядомасць ва ўсе эпохі свайго жыцця і жыцця блізкіх. Прыватная гісторыя тут і цяпер. Уся.
 
Хоцімск — акуратнае, дагледжанае мястэчка. Не без прыкмет запусцення, але нічым як бы і не вылучаецца ад іншых перыферыйна-памежных беларускіх гарадкоў. Усё як ва ўсіх… Ну хіба што кола агляду. А мяжы няма. Ёсць толькі знак. Як у Быкава. Толькі ў яго быў знак бяды, а тут знак мяжы. Мяжа тут была даўно, дакладней яе няма тут больш за тры стагоддзі. І ўвогуле была яна не тут, а далей — за Смаленскам. Мяжа ВКЛ з Маскоўскім княствам, Рэчы Паспалітай з Расійскай імперыяй.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Адна з цэнтральных вуліц Хоцімска.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Хоцімск па колькасці насельніцтва (6,7 тыс.) прэтэндуе на званне горада, але застаецца пакуль гарадскім пасёлкам. Тут адсутнічае грамадскі транспарт. Таму большасць насельніцтва перасоўваюцца на роварах.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Мужчына пераворвае агарод. На заднім плане гонар Хоцімска - Свята-Троіцкі сабор. Пабудаваны ў сярэдзіне ХІХ ст.
Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Пенсіянерка выйшла да плоту, каб забраць прынесеную паштальёнам газету.
Змяняючыся за стагоддзі, усходняя мяжа беларусаў дэвальвавала сябе як аб’ектыўны панятак… І, верагодней за ўсё, мяжа беларусаў з Расіяй з’явіцца тут вельмі не хутка. Але гэта ўжо пытанні палітыкі і культуры. Масавай ці прамога дзеяння.

Беларусы — гэта аматары памежжа. Яны любяць быць побач, але не тут, любяць быць і тут, і там, скраю і як бы з вамі. Але заўсёды недзе збоку і ў сабе. Памежжа заўсёды з беларусамі і ў іх. У такіх месцах гэта проста больш адчувальна. Памежжа — гэта месца, дзе сканчаецца краіна, калі ты адсюль звальваеш "за палітыку" вучыцца ў Польшчу. Ты проста едзеш міма яе, а яна міма цябе. І пачынаецца, калі ты вяртаешся сюды з семінара ці "Акропаліса"… Пачатак і канец.
 
Хоцімск — чысты і правінцыйны. Так бы напісалі рускія турысты на майскія святы з мінскага гатэля па вай-­фаі. Але яны едуць па іншай дарозе ў сталіцу. Хоцімск застаецца ўбаку. Але ён сапраўды чысты. Ламачча і металалому ў дварах няма. Металалом тут — бізнэс. Яго здаюць у вёску на тэрыторыі Расіі, дзе з шасці двароў — два закінутыя, а ў чатырох — пункты прыёму металалому.
 
Хоцімск вычысцілі ўвесь — не знайсці і цвіка. Мяжы няма, а быццам і ёсць. Таму караваны ГАЗэляў, загружаных металам, на памежных дарогах пачала лавіць міліцыя — кантрабанда. Гэта свая форма памежнага бізнэсу.
 
Уся цікавостка ў тым, што беларускі металалом з ваколіц Хоцімска рускія прадавалі назад у Беларусь, на БМЗ. Такая логіка памежжа… Цяпер цэны на лом у Беларусі і Расіі прыкладна аднолькавая, і бізнэс зварочваецца — нерэнтабельна.
 
Цёпла. Крутая восень. Лістоты амаль ужо няма, і ад таго прастора робіцца татальна празрыстай. "На абед у нас не ганяюць. Пріязджаюць(!) на поле і дояць тут. Бяруць вёдры, садзяцца…". Вось, гэта звонкае "р" — крутая моўная асаблівасць гэтага рэгіёна. Хацімчане кажуць не бяры, а "бярі", курэй — "курей".

Так размаўляў і пастух ля кароў. З пугай і ў куртцы-плашчы. Позірк яго адразу падаецца суворым, але, калі я падышоў бліжэй, ён здаваўся мне расслабленным і нейкім у сабе. Колас і Купала з такіх пастухоў, відаць, і пісалі сваіх Мужыкоў. Я не пытаюся яго імя. Ён павінен заставацца, як купала-коласаўскі "Дурны мужык"… Не ананімны, але безыменны. Такіх беларусаў шмат.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Колас і Купала з такіх пастухоў, відаць, і пісалі сваіх Мужыкоў. Я не пытаюся яго імя. Ён павінен заставацца, як купалаўскі "Дурны мужык"… Не ананімны, але безыменны.

Тры кіламетры ад Хоцімска. Лес. Мяжа з Расіяй. Смаленшчына, Браншчына і чарнобыльская зона таксама недзе побач… Іду ў грыбы з Людмілай. Можна сказаць, шпацыруем. Пераходзім дарогу, і з-­за ялінак паказваецца знак тэрыторыі Расійскай Федэрацыі.
 
"І што, мы ўжо ў Расеі (так, яны тут кажуць "Расеі")", — кажу я Людміле. "Ну так", — і рэжа грыбы… Людміла ідзе далей, ужо ў Расеі, за знакам яна… Яшчэ адна міфічная мяжа, але такая важная для беларусаў. Чытаю ўважліва надпіс на цвілым пастаменце: "Российская ФедИрация"… Не, не чуў.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Пераходзім дарогу, і з-­за ялінак паказваецца знак тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. "І што, мы ўжо ў Расеі (так, яны тут кажуць "Расеі")", — кажу я Людміле. "Ну так", — і рэжа грыбы…

Вяртаючыся назад у Хоцімск, заязджаем у вёску, дзе засталося два двары. Шаладонаўка. Сярод дзясяткаў закінутых дамкоў паабапал віхлястай вуліцы ледзь-ледзь знаходжу жылы дом. Гаспадыню клікаў і шукаў хвілін 10.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Закінутыя дамы ў Шаладонаўцы.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
Гэта не зомбі. Гэта малады чалавек уначы на вуліцы ў Хоцімску.
 
З’явілася. Узнерваваная і стомленая, немаладая жанчына жаліцца: "Карову нешта панесла… Пара здаваць. Камерсанты не едуць — далёка. На ўсю вёску два двары — мой і гэтай сям’і алкашоў… Сёння ўзялі дзесяць "віна". Праз дні тры пайду глядзець — ці жывыя…" – сказала яна.
 
Сумны выраз яе твара супаў з выглядам белага сабакі, які сядзеў на ганку побач. Жывуць яны ўдвух. Побач.

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
"На ўсю вёску два двары – мой і гэтай сям’і алкашоў… Сёння ўзялі дзесяць "віна". Праз дні тры пайду глядзець – ці жывыя…" Сказала яна. Сумны выраз яе твару супаў з выглядам белага сабакі, які сядзеў на ганку побач. Жывуць яны ўдваіх. Побач.

"Кончаныя правінцыялы", - напісаў калісьці каментатар Уткін пра беларусаў. Так, правінцыялы. Правінцыялы правінцыі, з колам агляду, гэкаючай Насцяй з "Кірыешкамі", разбуранымі замкамі, Дурным Мужыком і мяжой, якая ёсць недзе ў кожным з нас і няма яе недзе тут. Але ў гэтых кончаных правінцыялаў хаця б назва краіны на ў’ездзе напісана без памылкі…

Фото: Сяргей Гудзілін, nn.by
 
Хоцімск
Мястэчка ў Магілёўскай вобласці, раённы цэнтр. Насельніцтва — 6,7 тысячы чалавек. Стаіць на рацэ Бесядзь. Упершыню згадваецца ў 1709-м. Спачатку ў Крычаўскім графстве, потым у Клімавіцкім павеце Магілёўскай губерні. Было раённым цэнтрам Калінінскай вобласці. Пры ўзбуйненні БССР вярнулася ў Магілёўскую вобласць.
0062016