Поддержать TUT.BY
68 дней за решеткой. Катерина Борисевич
Коронавирус: свежие цифры
  1. Видеофакт. В Минске замечена бронемашина — ранее ее не удавалось опознать
  2. «Люди спрашивали, как мы живем». История семьи с незрячими родителями и здоровым малышом
  3. Сугробы, метель и монохром. Смотрите, как Брест и Гродно накрыло сильным снегопадом
  4. Четыре спальни, гостиная и терраса. Проект каркасного дома на 108 «квадратов» со сметой
  5. «Службой был доволен, не жаловался». Что известно о погибшем в части в Островце 18-летнем срочнике
  6. «Людей лишают «плюшек». Официальные профсоюзы придумали, как удержать работников и «наказать» тех, кто вышел
  7. «Шатать и раскачивать нас будут». Лукашенко назначил нового госсекретаря Совбеза
  8. Предложения по Конституции: Утверждать результаты президентских выборов будет Всебелорусское собрание
  9. Долги давят на баланс. БМЗ ждет новую порцию поддержки от государства
  10. Экс-студента БГУИР, которому суд дал 114 суток ареста за марши, внезапно отпустили с Окрестина
  11. Тайна, которую хранили 30 лет. Белоруска узнала, что мать всю жизнь скрывала: она ей не родная
  12. Топ-баскетболистка Беларуси не верит, что в стране все останется как есть. И вот почему
  13. Собрали протестные флаги районов Минска в одну карту. Полюбуйтесь на этот креатив
  14. И ездить не стыдно, и налог платить не надо. Подборка крутых автомобилей старше 1991 года выпуска
  15. «Скучно, девочки». Путин прокомментировал расследование ФБК о дворце в Геленджике
  16. Узнали, какая ситуация с краудфандинговыми площадками, основатель которых — Эдуард Бабарико
  17. Врач Никита Соловей больше не главный инфекционист Минска
  18. У кого было больше шансов найти работу в кризисный 2020 год? Вы удивитесь, но это не «айтишники»
  19. Задержанные на акциях в поддержку Навального — о нарушении прав, отношении полиции и своей мотивации
  20. Британские СМИ о подробностях крупной аферы: подозреваемый бежал через Минск, за бизнес-джет платил наличными
  21. В мире уже больше 100 млн человек с коронавирусом. Какие страны лидируют по числу зараженных?
  22. «Выживали — по-другому и не скажешь». Каково сейчас на Окрестина, где не принимают передачи
  23. «С мешком на голове привезли на границу, а милиционеры: «Добро пожаловать домой». Юрист ФБК о протестах
  24. Песков — о дворце в Геленджике: Кремль не имеет права разглашать
  25. У Комитета госконтроля новый «старый» руководитель
  26. Экс-студента БГУИР судят за частичный срыв занятий. Кажется, преподаватели не согласны с тем, что «срыв» был
  27. «Как будто хотят сделать процедуру сложнее». Ковалкин — о грядущих изменениях по обращениям
  28. Активно протестовавший «Гродно Азот» доверили бывшему вице-премьеру Ляшенко
  29. Прокурор запросил пять лет за тяжкие телесные повреждения милиционера. Обвиняемый 12 дней был в реанимации
  30. Кадровый вторник, представители МВД в суде, Ян Солонович на свободе. Что происходило 26 января


Інга Міндалёва,

Ушчыльную вывучаць беларусаў антрапалагічная навука пачала з 70-х гадоў ХХ стагоддзя, калі ў рэспубліцы сталі выпускацца свае ўласныя спецыялісты. У апошняе дзесяцігоддзе падыход да вывучэння чалавека змяніўся. На першы план выйшлі біямедыцынскія і сацыяльна-экалагічныя фактары. Падрабязней пра гэта і не толькі мы папрасілі расказаць загадчыка аддзела антрапалогіі і экалогіі Інстытута гісторыі НАН Беларусі Лідзію Іванаўну Цегаку.

— Антрапалогія заўсёды судатыкалася да медыцыны, многія нашы вядомыя антраполагі прыйшлі ў гэтую навуку з медыцыны, толькі ў нашым аддзеле такіх трое, у тым ліку і я. Першапачаткова перад намі была пастаўлена задача развіваць этнічную антрапалогію беларусаў, апісаць антрапалагічны тып беларусаў, паколькі пра яго тады мала што ведалі. Мы выкарыстоўвалі розныя падыходы, розныя методыкі, вывучалі не толькі марфалагічныя (фізічныя) паказчыкі, але прымянялі і генетычныя маркёры. Паколькі мы самі прыйшлі з медыцыны, то імкнуліся пашырыць класічную антрапалогію, дапоўніць яе новымі паняццямі. Вывучалі біялагічныя асаблівасці сучаснага насельніцтва.

Антрапалогія цесна звязана і з экалогіяй. У антрапалогіі нават існуе асобны кірунак — экалагічная антрапалогія. Увогуле, першымі ўплыў экалагічнага асяродку вызначылі менавіта антраполагі. Наяўнасць на нашай планеце розных рас пацвярджае той факт, што розныя кліматычныя ўмовы, змяненні асяродку пражывання аказваюць відавочны уплыў і на марфалагічны воблік чалавека, і на яго фізіялагічныя паказчыкі. Усё гэта ў сукупнасці і абумоўлівае разнастайнасць чалавечай папуляцыі.

У нас асаблівую актуальнасць экалагічная антрапалогія набыла пасля таго, як пачала праяўляцца яўная зменлівасць асяродкавых фактараў, звязаная з ростам антрапагенных нагрузак, і ў прыватнасці — з наступствамі чарнобыльскай аварыі. Мы, антраполагі, вывучаем чарнобыльскую праблематыку на працягу апошніх 15 гадоў. З 1995 года разам з медыкамі праводзім штогадовую міжнародную навукова-практычную канферэнцыю "Экалогія чалавека ў постчарнобыльскі перыяд", распрацавалі аднайменную сумесную навуковую праграму, выдаём штогадовыя зборнікі "Экалагічная антрапалогія" (які можна назваць летапісам зменлівасці чалавека і асяродку яго пражывання пад уплывам наступстваў Чарнобыля) і "Актуальныя пытанні антрапалогіі", дзе, апроч іншых тэм, таксама закранаем медыцынскую антрапалогію і экалогію чалавека.

Адсочванне змяненняў, якія аказвае асяродак пражывання на чалавечы арганізм, — выключна важная задача, бо вышэйназваныя змяненні адбіваюцца не толькі на знешнасці, але і на схільнасці да пэўных захворванняў (гэта вывучае эндагенная экалогія). У плане здароўя адной з самых сур'ёзных нашых постчарнобыльскіх праблем доўгі час быў рост колькасці захворванняў шчытападобнай залозы ў дзяцей. Гэта адзінае захворванне, якое прама і дакладна звязана з Чарнобылем (да выбуху на ЧАЭС у нас фіксаваліся адзінкавыя такія выпадкі і тое — не кожны год, а пасля катастрофы адразу пачаўся значны рост). Сёння такой тэндэнцыі ўжо не прасочваецца, мы справіліся з сітуацыяй, але супакойвацца пакуль што рана. Яшчэ працягваецца паўраспад радыеактыўных элементаў. Той жа плутоній пры паўраспадзе дае амерыцый — значна больш небяспечны і радыеактыўны элемент. Навуковыя даследаванні ў гэтым кірунку працягваюцца.

— У адной з нашых мінулых размоў мы параўналі знешнасць сярэднявечнага беларуса і нашага сучасніка і зрабілі выснову, што наша нацыя, як і чалавецтва ў цэлым, набліжаецца да эстэтычнага ідэалу...

— Гэта сапраўды так. Нашы продкі былі больш прысадзістыя, але з веку ў век касцявая сістэма чалавека патанчалася, змяняліся прапорцыі. Напрыклад, тая ж акселерацыя цяпер праяўляецца не павелічэннем даўжынных памераў цела, а лептасамізацыяй (памяншэннем папярэчных аб'ёмаў — шырыні плеч, сцёгнаў) і грацыльнасцю (патанчэннем шкілета). Мы паступова набліжаемся да мадэльнага тыпу знешнасці. Апроч таго, можна сцвярджаць, што ў нас акселерацыя апошнім часам набыла лакальныя варыянты. Напрыклад, вёска сёння актыўна акселеруецца, а ў гарадах гэты працэс затухае. Што самае цікавае: затухае ранняе палавое выспяванне. Тлумачэння гэтаму мы пакуль не знайшлі, але станоўчыя вынікі будуць відавочнымі — прыціхнуць сацыяльныя супярэчнасці, якія ўзнікалі з-за ранняга пачатку падлеткамі палавога жыцця і звязаных з гэтым праблем. Пакуль што акрэсленая тэндэнцыя больш яўна праяўляецца ў гарадах, але мы мяркуем, што з часам яна дойдзе і да вёскі.

...Збіраючы матэрыялы па фізічным развіцці беларусаў, мы складаем нарматыўныя шкалы (табліцы), дзе змяшчаем асноўныя сярэднія паказчыкі. Шкалы абнаўляюцца кожныя 5-10 гадоў (папярэднія былі зроблены 10 гадоў таму). Параўнальны аналіз звестак дае падставы сцвярджаць, што лептасамізацыя ў нашым грамадстве прасочваецца даволі яўна. Акрамя таго, у апошняе дзесяцігоддзе значна больш стала выяўляцца крайніх адхіленняў ад нормы. Увогуле, усе прыкметы папуляцыі размяркоўваюцца наступным чынам: сярэдні варыянт (норма) звычайна складае 70 працэнтаў, а на абедзве "крайнасці", як правіла, прыпадае па 15 працэнтаў. Гэта тычыцца і росту, і масы цела, і іншых паказчыкаў. У нас крайніх адхіленняў стала больш. Пакуль што простым вокам такія змены не заўважныя. Яны становяцца бачнымі пры правядзенні падлікаў. З часам гэтая тэндэнцыя можа як акрэсліцца больш яўна, так і затухнуць. Рабіць прагнозы тут цяжка. Адзінае, што магу сказаць: павелічэнне колькасці крайніх варыянтаў можа быць следствам пагаршэння экалогіі, вынікам уздзеяння сацыяльных фактараў і інш.

— У першую чаргу гэта тычыцца дзяцей, дарослыя менш падвержаны зменам?

— Менавіта. Таму апошнім часам мы больш грунтоўна вывучаем зменлівасць фізічных паказчыкаў і стану здароўя нашых дзетак. У 90-х гадах мы дапамагалі ў распрацоўцы стандартаў адзення і абутку. Тады вывучалі ўсе групы насельніцтва — ад дашкольнікаў да сталых людзей (між іншым, да 90-х увесь наш абутак шылі па ўзорах 1926 года, хоць форма ступні за такі працяглы перыяд значна змянілася).

Пасля абнаўлення лінейкі памераў прайшло 20 гадоў. Нашы прапорцыі яшчэ больш змяніліся, наспела пара чарговага — і больш грунтоўнага — перагляду стандартаў адзення і абутку. Гэтае пытанне сёння надзвычай актуальнае, бо мадэлі, якія выпускаюць айчынныя прадпрыемствы лёгкай вытворчасці, не адпавядаюць фігурам спажыўцоў. Асабліва церпяць ад гэтага дзеці і людзі сталага ўзросту. Няма дастойнага выбару гардэробу і ў людзей з пышнымі формамі. Як бачыце, вывучэнне марфалогіі, антрапаметрыі застаецца актуальным і сёння.

Увогуле, пры нашых даследаваннях мы выкарыстоўваем канстытуцыянальны падыход, вывучаем агульную канстытуцыю, дзе вылучаем астэнічны тып з паніжаным тлушчаадкладаннем, гіперстэнічны з павышаным тлушчаадкладаннем і нормастэнічны, а таксама прыватную канстытуцыю, куды ўваходзяць даследаванні па групах крыві, дэрматагліфіка (пальцавыя ўзоры) і інш. Яны таксама маюць вялікае значэнне пры дыягностыцы захворванняў, выяўленні псіхалагічных асаблівасцяў. Напрыклад, па пальцавых узорах можна вызначыць тэмперамент чалавека. Нашы даследаванні паказалі, што завітковыя ўзоры з'яўляюцца прыкметай моцнага тыпу нервовай дзейнасці. Петлі характарызуюць моцны, але замаруджаны тып (флегматыка), а дугі — паказчык меланхалічнасці, слабай нервовай сістэмы.

Як бачыце, дэрматагліфіку мы разглядаем у сукупнасці з псіхалагічнымі асаблівасцямі чалавека. Гэта вельмі важна, бо можа дапамагчы пазбегнуць нервовых зрываў, прадухіліць дэвіянтныя паводзіны. Напрыклад, псіхіятр Мендзелевіч лічыць, што найбольш схільнымі да дэвіянтных паводзін з'яўляюцца меланхолікі і халерыкі.

— Ці розняцца беларусы ў плане дэрматагліфікі ад іншых народаў?

— Як правіла, не. У беларусаў, як у прадстаўнікоў еўрапеоіднай расы, часцей сустракаюцца петлевыя ўзоры (ў жанчын) і завітковыя (у мужчын). У межах Беларусі па дэрматагліфіцы вылучаецца рэгіён Заходняга Палесся, дзе працэнт петляў яшчэ вышэй. Лічыцца, што гэта звязана з праблемай славянскага этнагенезу — славяне рассяляліся ў асноўным праз заходнія тэрыторыі.

— Апошнім часам усе нашы мужчыны праходзяць абавязковую "пракатку" пальцаў для папаўнення базы органаў правапарадку. Антраполагі будуць мець доступ да гэтай картатэкі?

— Яна нас не асабліва цікавіць. Па-першае, у нас саміх ёсць значная база — 10 000 адбіткаў. Па-другое, мы прымяняем якасна іншы падыход — разглядаем псіхалагічныя адметнасці і ўвязваем іх з дэрматагліфікай. Нам да кожнага адбітку патрэбны яшчэ і псіхалагічны партрэт, таму мы карыстаемся псіхалагічнымі тэстамі.

— Якое практычнае прымяненне могуць атрымаць вынікі вашых даследаванняў?

— У перспектыве такая інфармацыя можа стаць карыснай пры правядзенні прафадбораў і прафарыентацый.

Хачу адзначыць, што даследаванне знешнасці ў сукупнасці з псіхалагічнымі тэстамі мае вялікае значэнне і для развіцця новай маладой навукі — сацыёнікі. Яна вывучае магчымасці хуткага пазнання псіхалагічных якасцяў індывіда для стварэння гарманічнага калектыву, які зможа эфектыўна функцыянаваць. У ЗША нават існуе практыка вызначэння сацыянічных тыпаў жаніха і нявесты, каб забяспечыць гарманічныя трывалыя адносіны ў шлюбе. На постсавецкай прасторы сацыёніку пакуль што найбольш актыўна развіваюць кіяўляне і пецярбуржцы.

— Дзякуй за размову.

-10%
-50%
-20%
-35%
-50%
-10%
-15%
-20%
-10%