Аляксей Вайткун,

Прынята лічыць, што для творчых людзей важна не столькі прызнанне і ацэнка сваіх дасягненняў, колькі проста ўвага. Драматург Аляксей Дудараў з ліку тых, хто ўганараваны і тым, і другім. Яго п’есы "Вечар", "Радавыя", "Кім", "Чорная панна Нясвіжа" да гэтага часу ставяць на прасторах усяго былога Савецкага Саюза.

Фільм "Белыя Росы", зняты па яго сцэнарыю, стаў сапраўды народнай кінастужкай. А ў 2002 годзе заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі, Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР, старшыня Саюза тэатральных дзеячаў стаў яшчэ і лаўрэатам прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне літаратуры.



Пазней былі сцэнарыі да такіх фільмаў, як "Дняпроўскі рубеж", "Брэсцкая крэпасць". Некалькі гадоў назад мелі месца размовы пра тое, што Дудараў працуе над працягам "Белых росаў", а таксама разам з адным са старэйшых рыцарскіх клубаў прыводзіць у парадак пансіянат “Тэатральны” ў Астрашыцкім Гарадку… Чым майстар заняты сёння? Што новага ў яго жыцці і творчасці? Аб гэтым і не толькі Аляксей Ануфрыевіч расказаў Аляксею Вайткуну ў межах аўтарскага праекта журналіста “Асабістая справа”.

Внимание! У вас отключен JavaScript, ваш браузер не поддерживает HTML5, или установлена старая версия проигрывателя Adobe Flash Player.

Спампаваць аудые (22.26 МБ)

Внимание! У вас отключен JavaScript, ваш браузер не поддерживает HTML5, или установлена старая версия проигрывателя Adobe Flash Player.

Спампаваць вiдэа

На вашым рахунку вялікая колькасць узнагарод і прэмій. А ці ёсць такая, якую б вам бы хацелася, але вы пакуль што яе не атрымалі?
Я ніколі не думаў пра ўзнагароды, усё атрымлівалася само сабой. Самая першая мая дзяржаўная ўзнагарода ў маладосці – у 70-м годзе ў арміі “За воинскую доблесть в ознаменование столетия со дня рождения В.И. Ленина”. Мне не было яшчэ і 20 гадоў. Гэта вельмі высокая па тых часах узнагарода. Яна была трэцяя ці чацвёртая па значнасці пасля медалёў “За баявыя заслугі” і “За адвагу”. Але казаць, якую ўзнагароду я хацеў бы, гэта ўсё роўна, што выпрошваць іх. Я вельмі задаволены і шчаслівы тым, чым мяне ўзнагарождваюць.

На вашым месцы не так даўно сядзеў Гарцуеў, і ён вас успамінаў. Мы вялі гутарку пра сучасную беларускую драматургію, і ён прыгадаў вашу п’есу “Радавыя”, якая была пастаўлена амаль у 2000 тэатрах Савецкага Саюза. Вам тады было 33 гады. Як вы прайшлі выпрабаванне славаю?
Той, хто вельмі заняты, не будзе раздзімацца, табе няма часу думаць, які ты. Гэта прыемна, калі кажуць, што ты таленавіты, такі малады, абышоў тых, хто ваяваў і піша на гэту тэму. Я не ведаю лепшай пьесы пра вайну (падкрэсліваю: пьесы, а не твора. Таму, што мне не раўняцца з Васілём Быкавым ці Віктарам Астаф’евым). Я ведаю ўсе пьесы пра вайну. Вядома, гэта прыемна, але, бог лістасцівы, ён пазбавіў мяне пачуцця самазначнасці. У меня не было зоркавай хваробы. Калі не верыце, запытайцеся ў таго, хто мяне добра ведае. Гэта не таму, што я такі сціплы, а таму, што я шмат працаваў. Вынік мне менш важны, чым працэс, калі ты пераадольваеш, бярэшся, і ў цябе валасы дыбам ад жаху. Але ты ідзеш і даходзіш, і адчуваеш, што прыйшоў туды, куды трэба было.

Нагадвае спорт…
Можа, сапраўды, нармалёвы спартсмен пры дасягненні рэкорду думае пра заўтрашнюю трэніроўку, а не пра тое, як яму будуць вешаць на шыю медаль.

Як напісаць пра вайну так, каб настолькі закранула?
Справа ў тым, што пішаш ці пра вайну, ці пра гісторыю, ці пра сучаснасць праз сэрца. Я ведаю фактуру з першых вуснаў ад бацькі, ад франтавікоў, з вялікай літаратуры пра вайну: ад Васіля Быкава, Алеся Адамовіча, Янкі Брыля, Віктара Астафьева. Але калі аўтару баліць пра тое, што ён піша, забаліць і чытачу, і гледачу. Я сентыментальны чалавек.

У кіно плачаце?
Не тое слова. Але апошнім часам гэта слёзы іншай якасці. Гэта слёзы “госпадзі, як жа так можна ў мастацтве?”, але гэта ўжо іншая размова. Я пісаў п’есу “Не пакідай мяне” пра чатырох Зой Касмадзям’янскіх, таксама пра вайну. Адна была такая смелая, разухабістая, а потым яна гаворыць: “Шкада, што мы загінем. Я не цалавалася яшчэ ні з кім”. Я не прыдумваў гэта, яно выскачыла само сабой, і на аркуш закапалі мае ўласныя словы. На гэтым месцы плачуць нават закалённыя сучасным жыццём людзі, мужчыны з сур’ёзнейшымі прафесіямі.

Калі ў цябе зазвініць у сэрцы, гэта перадасца. У нас з вамі ёсць нейкі інфернальны сродак сувязі, тым больш, калі людзі выходзяць на сцэну і нясуць сапраўднае мастацтва і па-сапраўднаму размаўляюць. Глядач становіцца саўдзельнікам. Калі атрымліваецца гэта адзінства сцэны і зала, адбываецца цуд тэатра.

Якія складнікі даюць гэты цуд?
Гэта вельмі складана, трэба, каб усё супала. У купалаўскіх “Радавых” усё супала: і падыход Валерыя Мікалаевіча Раеўскага да матэрыялу і гэтай тэмы, і ўсе без выключэння артысты, і драматургія, і дэкарацыі Барыса Герлавана, і музыка Янчанкі. Усё гэта супала і так зазвінела, так прагучала, што я так захапіўся, што, калі акцёры выйшлі кланяцца, я здзівіўся, чаму яны вышлі. Я быў там, і ўсе мы таксама былі там.

Вы шчаслівы чалавек, таму што ў многіх творах у вас так супадала?
Мабыць, так. Калі я кажу, я кажу, што я аўтар сцэнарыя фіьма “Белыя росы”, да мяне адразу лепш ставяцца.

А пастаянная асацыяцыя толькі з “Белымі росамі” не перашкаджае?
Гэта зразумела і натуральна. Можа, і спраўды, я шчаслівы. За ўсю гісторыю толькі Купалаўскага тэатра спектаклі па маіх творах паглядзела больш мільёна чалавек. Я ўжо не лічу фільмы. Я толькі аднойчы сустрэў жанчыну, якая не бачыла “Белыя росы”, хаця яна была ўжо не дзяўчынка. Я падараваў ёй сваю кніжку, таму, што гэта проста было выключэнне. Бывае, я таксама прапускаю нейкія знакавыя фільмы, а потым дзіўлюся, як гэта атрымалася. “Белыя росы” ведаюць усе, таму нікуды адсюль не дзецца.

Я так разумею, у "Белых росах" таксама ўсё сышлося…
Тут трэба нізка пакланіцца Ігару Міхайлавічу Дабралюбаву. Што б мы ні казалі (выдатныя артысты, геніяльны аўтар), усё гэта трэба сабраць, зрабіць з гэтага сям’ю. У яго атрымалася, што на здымачнай пляцоўцы была сям’я. Была такая цёплая атмасфера, узаемаразуменне, канфлікты. Санаеў з Новікавым грызліся як на экране, так і ў жыцці. Сапраўды, гэта нейкім чынам перайшло на плёнку, і цяпер сыходзіць да гледачоў. Там няма нічога асаблівага, гэта не баявік, але там ёсць душа. Я з удзячнасцю ўспамінаю Дабралюбава, гэта сапраўды яго фільм. Гэты мастак адпавядае свайму прозвішчу Дабралюб.

Я помню здымкі інтэрв’ю ў яго кабінеце. Там віселі шаржы на акцёраў…
Да гэтага часу, калі з кім-небудзь з іх здарыцца бяда, мне балюча, таму, што гэта сям’я захоўваецца ў ажыўленай старой фатаграфіі.

Раскажыце, калі ласка, пра другую частку "Белых росаў". Вядома, што вамі ўжо напісаны і прадстаўлены сцэнарый…
Гэта не сцэнарый, а кінааповесць. Яна напісана ў 2010 годзе, надрукавана, прайшла экспертны савет Міністэрства культуры. Амаль учарашняя навіна: мне патэлефанаваў рэжысёр Аляксандр Франскевіч, якому прапанавалі экранізаваць гэты сцэнар. Яго рухае Алег Сільвановіч на “Беларусьфільме”, як нацыянальны праект. Я працую с гэтым рэжысёрам яшчэ над адным праектам. Мы адчуваем адзін аднаго, але, каб не сурочыць, больш не буду нічога казаць.

Аднак тое, што я казаў пра Дабралюбава, трэба зрабіць і тут. Тады праект сапраўды будзе нацыянальны, і будуць “Белыя росы” праз 30 год. Гэта не працяг. Прайшоў час, нехта сыйшоў з жыцця, нехта прыйшоў у жыццё. Змяніліся вуліцы, абставіны. Увогуле, мы жывём на іншай планеце. Але нехта жыве, і род працягваецца. Нехта жыў і пры Пятры Першым, і пры Вітаўце, і пры Рагнедзе, як жыве зараз. Проста мы гэтага не ведаем, тады не было сродкаў, каб зафіксаваць гэта. Вось і тут: тая ж самая гісторыя па інтанацыі, як і першая. Героі жывуць на вуліцы Белыя росы. Дарэчы, такая вуліца ёсць у Гародні. Пасля здымкаў фільма яе перайменавалі.

Не баіцеся рэакцыі гледачоў на другую частку?
Я не баюся, таму, што я не хачу на гэтам зрабіць ні грошы, ні ўзнагароду, ні імя. Я проста хачу расказаць пра сённяшні дзень і пра тое, што сталася з людзьмі. Гэта будзе асобная, не звязаная з першай часткай карціна. Тыя, хто ніколі не чуў пра “Белыя росы”, павінны сесці, паглядзець і ўбачыць сябе і наша жыццё. Але ў літаратурным матэрыяле (я ўжо давай яго сваім строгім суддзям) гэта ёсць, і гэта нельгя згубіць.

Ёсць аўтарытэтныя людзі, якім вы паказваеце свае творы?
Вядома, самы аўтарытэтны – мая дачка. Яна мне гаворыць: “Тата, ты не вер, калі табе кажуць, што ты геніяльны. Хлусяць, ніякі ты не геній, проста таленавіты”. Я з ёю згодны.

Вы ўспрымаеце крытыку?
Мне трэба, каб чалавек разбіраўся ці спрабаваў разбірацца, а не крэмзал ці адкідваў. Пра “Белыя росы” вельмі разумныя кінамастацтвазнаўцы казалі, што гэта кіч. Потым гэты кіч зрабіўся класікай, і гэтыя ж самыя людзі казалі, што гэта класіка. Праўда , для гэтага патрабавалася 25 гадоў, каб яго паглядзелі мільёны людзей.

Як даўно вы жывяце: вы памятаеце і кітч, і класіку!
Толькі неразумны чалавек крыўдзіцца, калі яму нешта кажуць. А разумныя карыстаюцца гэтым, кажуць: “Я люблю сваіх ворагаў” І не па-хрысціянску, таму што яны б’юць па самых слабых месцах, а я потым кладу туды металічную латку. Яны знойдуць новыя – я пастаўлю латку і туды. За што ж на іх крыўдзіцца? Калі дурань кажа, што Дудараў не драматург, ну дык, што ж зрабіць – для яго я не драматург, ну і на здароўе. Няхай лічыць меня слесарам 4 разраду.

Я чытаў, што вы змянілі тры ці чатыры прафесіі, пакуль не сталі на творчую сцязю…
Не, я цвяроза ставіўся да сабе, таму пайшоў у ПТВ № 28 нафтавікоў у Наваполацку. Я скончыў вучэльню, некалькі месяцаў працаваў на нафтаперапрацоўчым заводзе, потым пайшоў у армію. Вярнуўся з арміі і яшчэ два гады працаваў слесарам кантрольна-вымяральных прыбораў 4 разраду. У 72-м годзе я паступіў у Тэатральна-мастацкі інстытут.



Як так: слесар і творчасць?
Мяне заўсёды цягнула жыць чужым, прыдуманным жыццём. Гэта дрэнна, але я такім быў з дзяцінства. Мне падабалася прыдумляць, я ніколі не сумаваў адзін. У выдуманым свеце лягчэй жыць, а ў рэальным трэба размяркоўвацца. Я заўсёды дрэнна гэта раблю.

Не прыстасаваліся?
Дзе ж я дзенуся, проста мне менш камфортна. Ці марыць, ці працаваць. Я заўсёды такім быў: калі б я не стаў акцёрам, стаў бы мастаком. Мяне заўсёды цягнула ў самадзейнасць.

Адна справа марыць і нічога не рабіць, а іншая справа ў адзін цудоўны момант прыняць рашэнне і штосьці змяніць.
Я фаталіст. Ёсць нейкія рэчы, калі нехта бярэ цябе за вуха, і ты пойдзеш туды ці, наадварот, туды не хадзі. Пайду, а потым: “Ну я ж табе казаў - не хадзі”. Вось мне нехта казаў: “Ідзі, паступіш”. Я так лёгка паступіў, што да гэтага часу дзіўлюся. Па рускай мове за ўсё жыццё я атрымаў адну пяцёрку – калі паступаў у Тэатральна-мастацкі інстытытут. Я да гэтага часу не ведаю, чаму трэба пісаць “солнце”, а не “сонце”. Атрымаў пяцёрку, выйшаў і гістарычна зарагатаў.

Як змяняліся вашы адносіны да творчасці з гадамі? На што вы рабілі стаўку? Ці змяняліся прыярытэты ў творчасці?
Ты вельмі глыбока тэарэтызуеш. Усё прасцей. Ёсць такая здольнасць адчуваць, пра што трэба гаварыць з чытачом. Можа, у нейкай ступені гэта кан’юнктура, але думаю, што не. Гаварыць трэба пра тое, што баліць, а творчаму чалавеку заўсёды баліць больш, чым тым, хто займаецца іншай справай. Ім таксама баліць, але яны гэта не адчуваюць, а калі пачынаеш пра гэта гаварыць, яны адгукваюцца. Я проста працаваў.

Але вам жа сустракаліся бюракраты ў савецкія часы?
Гэта былі шчаслівыя часы, калі была цэнзура, якая звалася Глаўліт. Пакуль не было штампа на рукапісы, пьесу ніхто не ставіў. У меня ёсць пьеса “Парог” пра алкаголіка. Герой казаў: “Калі я выпью, я ўсіх люблю, нават кітайцаў”. Мяне пыталіся, чаму я так напісаў. Я адказваў, што проста так, і гэта гавару не я, а чалавек у пэўным стане. Палічылі, што штосьці там не так. Я доўга спрачаўся, а потым згадзіўся. “Я ўсіх люблю”. Кітайцаў выкінулі. І было шчасце, што на астатняе яны не звярнулі ўвагу. Як жа гэта ў савецкія часы галоўны герой – апусціўшыся чалавек. Сярод драматургаў гэта звалася "кінуць сабаку". Напішаш што-небудзь заведама крамольнае, цэнзура заўважыць, і ты выкрэсліваеш гэта, і атрымлівае штамп.

Як бы па-блюзнерску гэта ні прагучала, цэнзура патрэбна. Сапраўдны мастак сам сабе такі цэнзар, што савецкая цэнзура з ім проста не параўнаецца. А для маладых ёсць нейкія рэчы, якія проста табу. Нельга з падмосткаў размаўляць ненарматыўнай лексікай. Калі гэта вырываецца і так дыктуе логіка абставін, дык гэта просто ніхто не заўважыць. А калі гэта робіцца самамэтай, каб зацікавіць гледача, пачынаюць распранаць дагала бедных актрыс, а цяпер і актораў, дык гэта ніжэй пятак.

Ці былі ў вас п’есы, якія былі напісаны не ў час і чакалі свайго часу?
Не. Але з тымі ж “Радавымі” з маёй сціплай асобай разбіралася два аддзелы ЦКПСС.

Пагражалі?
Бонза, кандыдат у члены палітбюро, паглядзеў спектакль і сказаў: “Вы што паставілі?” Гэтага было дастаткова, каб раскруціўся махавік. Але Петр Дземічаў, былы міністр культуры СССР, спыніў гэта. Потым праз 6 месяцаў была Дзяржаўная прэмія. Я прыехаў з Масквы, паглядзеўся ў люстэрка і заўважыў некалькі сівых валасоў.

Моцна перажывалі?
Табой займаюцца два аддзела ЦК КПСС, а табе 34 гады! І гэта не сённяшнія часы: адзін подпіс – і цябе, як аўтара, няма.

Давайце вернемся да фільма. Цікава, як вы рэагуеце, калі выпадкова бачыце ўрыўкі з “Белых росаў”?
Становіцца цёпла на душы. У гэтым кадры Мікалай Карачанцаў сядзіць у гняздзе. Можа хто не ведае, але ён баіцца вышыні, ў яго кружыцца галава. А там па сцэнару і па характару трэба было так, таму што ён сагнаў бусла ,каб яго не пакрыўдзілі, а сам сеў у яго гняздо і грае. Прыгледзьцеся, каб не кружылася галава, ён глядзіць у неба.

На здымачную пляцоўку прыязджалі?
Вядома, я быў пару разоў. Але, калі агучвалі, я прысутнічаў на ўсіх кольцах. Гэта было неабходна, і Дабралюбаў адчуваў, што я магу нешта растлумачыць, паказаць. Я давай парады і Карачанцаву, і Санаеву, і нават Новікаву паспрабаваў. Але я зразумеў, што гэта бессэнсоўна: ён усё роўна зрабіў па-свойму. Я зразумеў, што яго лепей не чапаць – гэта стыхія, блазан, якім нехта кіруе. І падказваць яму і карэкціраваць яго нельга. Яму трэба сказаць асноўнае, і ён усё зробіць. Ён геніяльны артыст, і я ганаруся, што знаёмы з ім. Ён яшчэ здымаўся з Макаравай і Плотнікавым ў “Восеньскіх снах” Ігара Дабралюбава. Гэта па “Вечару”.

Вы ўзначсальваеце Тэатр беларускай арміі. Як вам на гэтай пасадзе?
Я мастацкі кіраўнік. Ёсць галоўны рэжысёр, мая аднафаміліца Марына Дударава. Паміж намі няма ніякіх адносінаў, апроч прозвішча і справы, на якую мы глядзім аднымі вачыма. Мы ніякія не сваякі. Самае галоўнае, што я магу казаць, што тэатр адбыўся, у нас ёсць свой глядач. Самае галоўнае, што пры сустрэчах з гледачамі яны гавораць, што ў нас цёпла. Нават тады, калі дрэнна грэюць батарэі. У нас ёсць кантакт з гледачом. Мы не мудрагелім, мы гаворым пра сур’ёзныя, глыбокія, але простыя чалавечыя рэчы. Мы расказваем чалавечыя гісторыі, ставім пытанні, на якія часам няма адказу. Але пытанні, на якіх няма адказу, трэба ставіць як мага часцей. Тады ты наблізішся да таго, каб зразумець і адказаць на гэта пытанне.

Няправільная думаюць, што гэта тэатр толькі пра людзей з пагонамі, пра вайну. У нас той жа рэпертуарны тэатр, аншлагі. Ніхто не заганяе да нас гледача. Але для сувораўцаў мы іншым разам паказваем спектакль. Мы выязджаем у гарнізоны, дзе паказваем канцэртныя праграмы, сустракаемся з салдатамі. Але ж мы Тэатр арміі!

Вы падпарадкоўваецеся Міністэрству абароны, а не Мінкульту. Ці лёгка дамовіцца з ваеннымі?
Ніякіх пытанняў ні ў мяне, ні ў тэатра на было. Наш галоўны ваенны ідэолаг, генерал-маёр Гура, разумны генерал і ўсё разумее. І мы вырашаем пытаніі, якія ставяцца. Хоць і кажуць, што мы вайсковая структура, але мы творчыя людзі, і нас разумеюць, дзякуй богу. Калі будуць прыслухоўвацца да тых, хто займаецца творчасцю, тэатр будзе існаваць. Ён будзе запатрабаваны і цікавы. Самае галоўнае – наш тэатр чалавечны. Мы за эксперыменты. Але пры любых новых формах абавязкова павінен быць дыялог з глядзельнай залай. Яе трэба весці за сабой, але быць ёй зразумелай. Калі ты не зразумелы тым, хто сядзіць у зале, твая пропаведзь нікому не патрэбна, і яна не дасягнула сваёй мэты.

Некаторы час назад пісалі пра тое, што вы з рыцарскім клубам прыводзіце ў парадак пансіянат “Тэатральны”, што ў Астрашыцкім гарадку. Гэта праўда?
Рыцарскі замак створаны міжнароднай грамадскай арганізацыяй “Рыцары Ўтрымера”. Калі перакласці, гэта значыць рыцары з-за мора. У нас быў пансіянат “Тэатральны”, і на яго базе мы зрабілі рыцарскі замак. Там ужо праведзена некалькі рыцарскіх фестываляў “Белы замак”. Сваімі сіламі мы прыводзім у боскі выгляд будыніну, якая была пабудавана больш 20 гадоў таму. Цяжка ўтрымліваць яе самім, але яны энтузіясты. Там ёсць элементы тэатра, і мы з імі ў гэтым супадаем. Таіх месц у Еўропе адзінкі. Я думаю, што праз пэўны час наш замак будзе адным з лепшых.

Дарэчы, мы праводзілі Дзень тэатра на розных пляцоўках, у тым ліку ў парку Горкага, Купалаўскім парку, у Тэатры арміі. І вось ужо другі год мы праводзім яго ў рыцарскім замку. Павел Латушка наведваецца туда, яго сустракаюць рыцары, ён уручае ўзнагароды Міністэрства культуры. Гэта нетрадыцыйна, і ў гэтым ёсць свой шарм.

Сёння пішаце?
Не, не пішу. Працую адразу над некалькімі праектамі, звязанымі з кіно.

Каб не распыляцца?
Не, тое, што павінна быць напісана, будзе напісана. Рэч не ў тым, што няма часу. Я заўсёды вельмі плённа працаваў тады, калі ў мяне не было ні часу, ні ўмоў, ні грошай. Я не прыхільнік фразы “Ни дня без строчки”. Гэта не пра творчага чалавека.

А чаго вам не хапае сёння?
Я памяркоўны чалавек і люблю, каб і ў душах, і ў грамадстве па-сапраўднаму быў мір, каб одно аднаму давяралі, каб адзін з адным вялі паважлівы дыялог. Калі гэтага не стае, адчуваеш сябе прыгнечаным. Хаця, здаецца, з другога боку, ўсё і нармальна.
{banner_819}{banner_825}
-11%
-10%
-26%
-25%
-20%
-7%
-50%
-10%