Подпишитесь на нашу ежедневную рассылку с новыми материалами

Общество


TUT.BY запрашае сваіх чытачоў у віртуальнае падарожжа па мінскіх вуліцах амаль 90-гадовай даўніны і прапануе параўнаць, наколькі змянілася сталіца за гэты час.

Краязнаўчы часопіс «Наш край», які выдаваўся Цэнтральным бюро краязнаўства пры Беларускай акадэміі навук, у 1929 годзе абураўся адсутнасцю арганізацыйнай і метадычнай працы ў галіне экскурсійнай справы ў рэспубліцы. «Кожнае лета, кожную вясну і восень, экскурсійны рух стыхійна захоплівае шырокія масы, і, на жаль, амаль заўсёды вельмі вялікі лік экскурсій не дае добрых вынікаў або зусім зрываецца. Значны лік экскурсій з вучнямі становіцца звычайнымі пагулянкамі», — пісалася на старонках часопіса. Бракавала і адпаведнай літаратуры: «Галоўная бяда ў тым, што няма ні беларускай ні расійскай літаратуры, якая-б дапамагала вырашэньню пытаньня куды вадзіць экскурсіі школьнікаў і што аглядаць. Ні адна мясцовасьць не пабудавана па програмных комплексах».

Мікалай Каспяровіч — беларускі этнограф, краязнавец і культуразнавец — у сваім артыкуле «Куды і як вадзіць экскурсіі» ў красавіцкім нумары часопіса «Наш край» за 1929 год прапанаваў некалькі распрацаваных уласна ім экскурсійных маршрутаў па сталіцы Савецкай Беларусі гораду Менску.

Мова і арфаграфія тэкста М. Каспяровіча захаваныя.

Маршрут экскурсіі «Вакзал — Пляц Волі» на плане Мінска 1934 года
Маршрут экскурсіі «Вакзал — Пляц Волі» на плане Мінска 1934 года

Супроць вакзалу на невялікім плацу стаіць помнік ахвярам расстрэлу дэманстрацыі губарнатарам Курловым у 1905 годзе.

Мінскі вакзал на здымку пачатку 1930-х. Перад будынкам вакзала можна пабачыць разваротнае трамвайнае кальцо і невялікую клумбу з мармуровай стэлай пасярэдзіне — гэта і ёсць узгаданы Каспяровічам помнік ахвярам «Курлоўскага расстрэлу»
Мінскі вакзал на здымку пачатку 1930-х. Перад будынкам вакзала можна пабачыць разваротнае трамвайнае кальцо і невялікую клумбу з мармуровай стэлай пасярэдзіне — гэта і ёсць узгаданы Каспяровічам помнік ахвярам «Курлоўскага расстрэлу»

Ад Вакзалу па Ленінградскай вуліцы экскурсант пападае на Земляробчы завулак (цяпер не існуе. — У.С.) да будынку пэдфаку Дзяржаўнага Унівэрсытэту, адчыненага ў 1921 годзе. Апрача гэтага корпусу пэдфаку, тутака будуецца шэраг будынкау так званага унівэрсытэцкага гарадка. У Унівэрсытэце заслугоўваіоць агляду вучэбны, зоолёгічны, ботанічны і іншыя музэі, а таксама цяпліца ботанічнага саду.

Універсітэцкі гарадок БДУ у пачатаку 1930-х гадоў
Універсітэцкі гарадок БДУ у пачатаку 1930-х гадоў

Недалёка ад будынку Універсытэту, на супроцьлеглым баку Савецкай вул. (цяпер праспект Незалежнасці. — У.С.) падымае ў гору вежы чырвоны касьцёл, з вышкі якога можна аглядаць увесь Менск і яго ваколіцы.

Чырвоны касцёл у 1932 годзе. У гэтым годзе савецкія ўлады канчаткова зачынілі касцёл, ператварыўшы яго ў Дзяржаўны польскі тэатр БССР, затым у 1937 годзе памяшканні касцёла перадалі кінастудыі «Савецкая Беларусь»
Чырвоны касцёл у 1932 годзе. У гэтым годзе савецкія ўлады канчаткова зачынілі касцёл, ператварыўшы яго ў Дзяржаўны польскі тэатр БССР, затым у 1937 годзе памяшканні касцёла перадалі кінастудыі «Савецкая Беларусь»

На другім павароце ад касьцёлу, па вул. Валадарскага, знаходзіцца будынак былой хоральнай сынагогі - зараз адзін з найвялікшых кіно ў СССР «Культура».

Кінатэатр «Культура» 1929 год. У 1930-я гады ў будынку былой сінагогі размяшчаўся Дзяржаўны габрэйскі тэатр БССР. Будынак захаваўся да нашых дзён у моцна змененым выглядзе. Цяпер тут знаходзіцца Нацыянальны Акадэмічны драматычны тэатр імя М.Горкага
Кінатэатр «Культура» 1929 год. У 1930-я гады ў будынку былой сінагогі размяшчаўся Дзяржаўны габрэйскі тэатр БССР. Будынак захаваўся да нашых дзён у моцна змененым выглядзе. Цяпер тут знаходзіцца Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя М. Горкага

Дальш насупроць — будынак Менскага ДОПР, былая турма, на варотах якой у 1906 годзе быў павешаны Пуліхаў за замах на губарнатара Курлова. Тутака-ж у старой турме адбывалі кару за рэволюцыйнаю чыннасьць Карусь Каганец, адзін з першых беларускіх пісьменьнікаў, Якуб Колас, зараз народны поэта і іншыя беларускія дзеячы. Трэба адзначыць, што гэты будынак прыватнай пабудовы канца ХVІІІ стагодзьдзя, вядомы пад назвай пішчалаўскага замку, вельмі жыва нагадвае сабою формы беларускага замкавага будаўніцтва ХVІ веку.

Пішчалаўскі замак. Насамрэч, будынак у стылі ранняга класіцызму быў узведзены ў 1825 годзе па праекце архітэктара Казіміра Хршчановіча (па замове Рудольфа Пішчалы, у гонар якога будынак і атрымаў сваю назву).
Пішчалаўскі замак. Насамрэч, будынак у стылі ранняга класіцызму быў узведзены ў 1825 годзе па праекце архітэктара Казіміра Хршчановіча (па замове Рудольфа Пішчалы, у гонар якога будынак і атрымаў сваю назву).

Прайшоўшы па Інтэрнацыянальнай вул. квартал і зьвярнуўшы направа па вул. Урыцкага (цяпер вул. Гарадскі Вал. — У.С.), экскурсант пападае ў Музэй Рэволюцыі, заснаваны ў 1926 годзе. У ім даволі поўна паказана гісторыя рэволюцыйнага руху ў Расіі і Кастрычнікаўская рэволюцыя. Асабліва цікавым зьяўляецца беларускі аддзел са сваімі шматлічнымі колекцыямі карцін, фотоздымкаў, друкаваных матар’ялау і д.т.п.

Былая вуліца Урыцкага на нямецкім аэрафотаздымку часоў вайны. Музей Рэвалюцыі, які знаходзіўся тут, згарэў разам з экспанатамі падчас бамбёжак чэрвеня 1941
Былая вуліца Урыцкага на нямецкім аэрафотаздымку часоў вайны. Музей Рэвалюцыі, які знаходзіўся тут, згарэў разам з экспанатамі падчас бамбёжак чэрвеня 1941

Вышаўшы з музею на Інтэрнацыянальную вул., экскурсант можа аглядзець падвор’е і будынкі былога старога жаночага кляштару на рагу Комсамольскай вул.

Прэабражэнскі жаночы манастыр утвораны на месцы зачыненага ў 1871 годзе царсікімі ўладамі кляштара бенедыктынак. Фота 1904 года. Будынкі кляштара і царквы (былы касцёл Святога Войцеха) моцна пацярпелі у вайну і былі канчаткова зруйнаваны ў пасляваенныя гады. Зараз на гэтым месцы знаходзіцца будынак генеральнай пракуратуры Беларусі і кінатэатр «Перамога»
Прэабражэнскі жаночы манастыр утвораны на месцы зачыненага ў 1871 годзе царсікімі ўладамі кляштара бенедыктынак. Фота 1904 года. Будынкі кляштара і царквы (былы касцёл Святога Войцеха) моцна пацярпелі у вайну і былі канчаткова зруйнаваны ў пасляваенныя гады. Зараз на гэтым месцы знаходзіцца будынак генеральнай пракуратуры Беларусі і кінатэатр «Перамога»

3 Інтэрнацыянальнай па Рэспубліканскай вул. (цяпер вул. Гарадскі Вал. — У.С.) экскурсант пападае на Рэволюцыйную, дзе можна атрымаць надзвычайна шмат ад азнаямленьня з Беларускай Акадэміяй Навук у будынках пад № 21. Академія навук вырасла ў 1928 годзе з Інстытуту Беларускае Культуры, які ў сваю чаргу організаваны ў 1922 г. з Навукова-тэрмінолёгічнай камісіі, утворанай у 1921 годзе. У ей заслугоўваюць агляду зборы рукапісаў катэдры літаратуры, слоўнікавыя колекцыі каміісі па укладаньні слоўніка беларускай мовы, фольклёрныя колекцыі - у фольклёрнай камісіі, зарысоўкі народнага орнамэнту — у катэдры этнографіі і інш. у аддзеле гуманітарных навук і гэрбар, картаграфічныя колекцыі, географічная картотэка, геоботанічныя, глебазнаўчыя і д.т.п. колекцыі адпаведных катэдраў і інстытутаў, аддзелаў прыродазнаўчых і гаспадарчых навук Акадэміі, а таксама сваеасаблівая чыннасьць яўрэйскага і польскага сэктароў Акадэміі і Цэнтральнага Бюро Краязнаўства пры ёй.

Будынак на вул. Рэвалюцыйнай у якім у канцы 1920-х размяшчалася Беларуская акадэмія навук захаваўся да нашых дзён. Зараз тут месціцца амбасада Швецыі
Будынак на вул. Рэвалюцыйнай, у якім у канцы 1920-х размяшчалася Беларуская акадэмія навук захаваўся да нашых дзён. Зараз тут месціцца амбасада Швецыі

З Акадэміі Навук па Рэволюцыйнай вул. экскурсант выходзіць на Высокі горад, зараз Пляц Волі, што зьяўляецца асяродкам центральных урадовых устаноў. Тутака, па абодвых бакох сьцісьненага катадральнага касьцёлу, у значна зьмененых пазьнейшымі перабудовамі будынках тае-ж пары зьмяшчаецца Цэнтральны Выканаўчы Камітэт і Савет Народных Камісараў у левым і Вышэйшы Савет Народнай Гаспадаркі ў правым будынку. Вежа апошняга падкрэсьлівае сваеасаблівы ансамбль гэтых езуіцкіх будоў першае паловы XVII стагодзьдзя.

Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі на паштоўцы пачатку ХХ стагодзя. Будынак іезуіцкага калегіюма з вежай быў знесены ў пасляваенны час
Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі на паштоўцы пачатку ХХ стагодзя. Будынак іезуіцкага калегіюма з вежай быў знесены ў пасляваенны час

Далей направа — Народныя камісарыяты асьветы, аховы здароўя і Ўнутраных спраў.

Будынак на пачатку вуліцы Рэвалюцыйнай раней належаў мужчынскаму духоўнаму вучылішчу. У 1929 годзе тут размяшчаўся Наркамасветы
Будынак на пачатку вуліцы Рэвалюцыйнай раней належаў мужчынскаму духоўнаму вучылішчу. У 1929 годзе тут размяшчаўся Наркамасветы

На другім баку пляцу — вялізны будынак Акрвыканкому і Гарсавету, і побач — сквэр з помнікам Гіршу Лекерту, які рабіў замах на віленскага генэрал-губарнатара фон-Валя ў 1906 годзе.

Пляц Волі ў 1932 годзе. У цэнтры былы вялікі гасцінны двор у якім размясціліся савецкія ўстановы, справа зблізу — узгаданы сквер з помнікам Лекерту
Пляц Волі ў 1932 годзе. У цэнтры былы вялікі гасцінны двор у якім размясціліся савецкія ўстановы, справа зблізу — узгаданы сквер з помнікам Лекерту

У глыбі пляцу паміж апошнімі - звычайны Катадральны сабор, перад якім Пуліхаў і Ізмайловіч рабілі замах на менскага губарнатара Курлова.

Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа ў часы акупацыі
Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа ў часы акупацыі

Налева, за скверам — вялізны будынак Усебеларускага савету профасіянальных саюзаў з вялікаю друкарняю Выдавецтва ў першым паверсе.

Дом прафсаюзаў размяшчаўся ў будынку былога базыльянскага манастыра
Дом прафсаюзаў размяшчаўся ў будынку былога базыльянскага манастыра

А на рагу выцякаючы з Пляцу Волі Ленінскай вул. — самы вялікі ў Менску будынак гатэлю «Эуропа».

Гатэль «Еўропа» ў 1920-я гады. У вайну будынак быў разбураны і адноўлены ў змененым выглядзе ў 2000-я
Гатэль «Еўропа» ў 1920-я гады. У вайну будынак быў разбураны і адноўлены ў змененым выглядзе ў 2000-я

Наўскос ад ЦСПСБ, на пачатку вул. Энгельса, стаіць орыгінальны будынак былога Дамініканскага касьцёлу другой паловы ХVІІ веку.

Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і Дамініканскі кляштар у гады акупацыі. Будынак моцна пацярпеў пад час вызвалення Мінска і быў знесены ў 1950 годзе
Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і Дамініканскі кляштар у гады акупацыі. Будынак моцна пацярпеў пад час вызвалення Мінска і быў знесены ў 1950 годзе

Да таго-ж часу належыць і вельмі вытрыманая група будынкаў былога Бэрнардынскага кляштару за Катэдральным саборам на пачатку вул. Бакуніна (цяпер вул. Кірыла і Мяфодзія. — У.С.). У былых касьцёлах на абодвых бакох вуліцы зьмяшчаюцца зборы Беларускага цэнтральнага архіву, дзе можна пазнаёміцца з цікавымі старасьвецкімі беларускімі докумэнтамі.

Былая вуліца Бакуніна ў 1950-я, яшчэ бачныя трамвайныя пуці, якія праходзілі тут і ў 1920-я.
Былая вуліца Бакуніна ў 1950-я, яшчэ бачныя трамвайныя пуці, якія праходзілі тут і ў 1920-я.
,