1. Жила в приюте для нищих, спаслась после теракта в США. Женщина, которая перевернула российскую «фигурку»
  2. 10 лет по делу о выстреле в Бресте. Что рассказывают родные осужденных и адвокат
  3. Приватизировали, отобрали, продали бизнесмену, национализировали. Вот чем известно предприятие, на котором ждут Лукашенко
  4. «Люди с дубинками начали бить машину, они были везде». Судят водителя, который уезжал от силовиков и сбил гаишника
  5. Сюрпризы нового Уголовного кодекса и откровения Макея с супругой. Что происходит 26 февраля
  6. Как сложилась судьба участников групп, известных в 1990-е и 2000-е? Оказалось, очень по-разному
  7. Журналистика не преступление. Как Катерина Борисевич готовила статью о «ноль промилле», за которую ее судят
  8. Гинеколог и уролог называют типичные ошибки пациентов на приеме. Проверьте, не совершаете ли вы их
  9. Беларусь оказалась между Тунисом и Кувейтом по готовности к развитию передовых технологий
  10. Биатлонистка Блашко рассказала, как ей живется в Украине и что думает о ситуации в Беларуси
  11. «Они только успели поставить машину на платформу». Минчанин отказался платить за эвакуацию, и вот чем это закончилось
  12. Экономист: Есть ощущение, что сменись Лукашенко даже на силовика, часть людей вернется в Беларусь
  13. Политолог: Россия устала играть в кошки-мышки с Лукашенко, но не видит альтернативы
  14. Верховный комиссар ООН: В Беларуси беспрецедентный по масштабу кризис в области прав человека
  15. Бывший офицер: «В августе понимал, что рано или поздно дело коснется меня, и я не смогу на это пойти»
  16. «Дешевле, чем в секонде». В модном месте Минска переоткрылся благотворительный магазин KaliLaska
  17. «Стояла такая тишина, что можно было услышать жужжанье мухи». Как Хрущев развенчал культ Сталина
  18. Погибшего Шутова признали виновным, Кордюкову дали 10 лет. По делу о выстреле в Бресте огласили приговор
  19. Проверка слуха: Виктора Бабарико отпустили под домашний арест? Адвокат не подтверждает
  20. Лукашенко высказался о не согласных с происходящим спортсменах: «На предательстве Родины счастья не построишь»
  21. «Магазины опустеют? Скоро девальвация?» Экономисты объяснили, что значит и к чему ведет заморозка цен
  22. Выброшенные на лед в Шклове освежеванные трупы животных оказались лисьими. Их проверяют на бешенство
  23. Требования дать «план победы» — это вообще несерьезно. Ответ Чалого разочарованным
  24. «Самая большая покупка — 120 рублей». История Маргариты, которая работает продавцом в деревне
  25. «Произойдет скачок доллара — часть продуктов может исчезнуть». Вопросы про ограничения в торговле
  26. Лукашенко поручил госсекретарю Совбеза разработать план противостояния «змагарам и беглым»
  27. Глава бюро ВОЗ в Беларуси: «Возможно, в 2022 году мы сможем сказать, что с пандемией покончено»
  28. Что сулит Беларуси арест украинской «трубы», которую в 2019 году купил Воробей?
  29. Минское «Динамо» обыграло в гостях рижских одноклубников
  30. Верховный суд отменил летнее решение о сутках. Районный суд рассмотрел дело заново и опять назначил арест


Язэп ШЧАБЛОЎСКІ,

фото20 студзеня споўнілася 117 гадоў ад нараджэння грамадска-палітычнага дзеяча і асветніка Браніслава Тарашкевіча, аўтара “Беларускай граматыкі для школ”, дзякуючы якой беларусы аформіліся як культурная нацыя. Чым урэшце скончыцца супрацьстаянне дарэформеннай “тарашкевіцы” і саветызаванай “наркамаўкі”, і як бы на гэта глядзеў сам Тарашкевіч?

На шляху да “Граматыкі”

Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч нарадзіўся ў сялянскай сям’і на Віленшчыне і адзіны з дзяцей атрымаў адукацыю. Віленскую гімназію здольны хлопец скончыў ужо нацыянальна свядомым і са срэбным медалём. Далей — навучанне ў Пецярбургскім універсітэце, дзе пад кіраўніцтвам філолагаў-карыфееў Шахматава і Карскага пачаў распрацоўваць беларускую граматыку. Нарэшце, у верасні 1918 году ў віленскай друкарні Марціна Кухты пабачыла свет першая ў гісторыі “Беларуская граматыка для школ". На вокладцы побач з прозвішчам аўтара было пазначана: "кандыдат філялёгіі Петраградзкага унівэрсытэта".

Тарашкевіч першым “выявiў галоўныя заканамернасцi беларускай лiтаратурнай мовы, гiстарычна-абумоўленую сувязь яе фанетыка-граматычных рыс найперш з цэнтральнымi беларускiмi гаворкамi”. З улікам традыцый беларускага кнiгадрукавання ён замацаваў фанетычны прынцып напiсання галосных і марфалагiчны — для перадачы зычных.

Паміж двух агнёў

Вярнуўшыся з Расіі, Тарашкевіч уваходзіць у першыя шэрагі беларускага руху. Ён узначальвае Віленскую беларускую гімназію, працуе ў Беларускім навуковым таварыстве, засноўвае і ўзначальвае Таварыства беларускай школы. Высілкамі ТБШ у 1920-х гадах у Заходняй Беларусі было адкрыта каля 200 беларускіх школ, гімназія, настаўніцкая семінарыя і курсы. Усе яны карысталіся "Граматыкай" Тарашкевіча, якая за 10 гадоў перавыдавалася 6 разоў, забяспечыўшы выкарыстанне беларускай мовы ва ўсіх сферах.

Не менш актыўна Тарашкевіч дзеіў і ў палітыцы. У 1922-м яго абралі дэпутатам у польскі сейм, дзе ён ачоліў Беларускі пасольскі клуб і з высокай трыбуны палымяна бараніў беларускага селяніна і права нашага народа на самавызначэнне. У 1925-м стаў на чале 120-тысячнай Беларускай сялянска-работніцкай грамады — самай масавай грамадскай арганізацыі Заходняй Беларусі. Як вынік — пераслед і 12-гадовы турэмны прысуд на "Працэсе 56-ці" у 1928-м. Праз два гады — вызваленне і зноў астрог — ужо на 8 гадоў. За кратамі Браніслаў Адамавіч пераклаў на беларускую мову “Пана Тадэвуша” Міцкевіча і “Іліяду” Гамера (тэкст не захаваўся).

6 верасня 1933 года на савецка-польскай мяжы ў Коласаве адбыўся абмен палітзняволенымі. Саветы аддавалі Польшчы “бацьку беларускай драматургіі” Францішка Аляхновіча наўзамен Браніслава Тарашкевіча. Паводле легенды, Аляхновіч, які правёў у ГУЛАГу сем гадоў, кінуў Тарашкевічу: "Бронюсь, ты дарэмна туды ідзеш!". Да арышту 5 траўня 1937-га Браніслаў Адамавіч працаваў у Міжнародным аграрным інстытуце ў Маскве.

Аўтар 10-томнага энцыклапедычнага даведніка “Рэпрэсаваныя культурныя дзеячы Беларусi. 1794-1991” Леанід Маракоў адшукаў у архівах звесткі аб нечалавечых катаваннях, якія абрынуліся на долю Тарашкевіча ў мінскай турме НКУС.“З дапамогай садысцкіх допытаў начальнік 3-га аддзела УСБ НКУС БССР лейтэнант Гепштэйн выцягваў з арыштаваных, якія ўжо былі прысуджаны да вышэйшай меры, сведчанні на як мага большую колькасць людзей, — распавёў “Тут і цяпер” даследчык сталінскіх рэпрэсій. — Гэтак з Тарашкевіча, якога катаваннямі давялі да беспрытомнага стану, выбілі “паказанні” супраць 249 “ворагаў народа”.

5 студзеня 1938 году "двойкай" НКУС і Пракуратуры СССР Браніслаў Тарашкевіч прысуджаны да расстрэлу. Рэабілітаваны 26.01.1957.

Тарашкевіч сёння

“Што да спрэчак аб правапісе, трэба разумець: у аснове афіцыйнай “наркамаўкі” ляжыць менавіта “Граматыка” Тарашкевіча, — тлумачыць нам доктар філалагічных навук, даследчык жыццяпісу Б.Тарашкевіча Арсень Ліс. — Усе асноўныя лініі развіцця беларускай мовы, усе прыдумкі (ад лінгва-граматычных тэрмінаў да фармулёвак правілаў), належаць яму. Іншая рэч, што Тарашкевіч ніколі не лічыў свой варыянт правапісу дасканалым. У прадмове да 5-га выдання ён гаварыў, што некаторыя прапановы павінны прайсці выпрабаванне грамадскасці. Гэтак, словы “кляса”, “клюб” сёння, сапраўды, не гучаць. І я ўпэўнены, Тарашкевіч не трымаўся б за іх абедзвюма рукамі. Змены, прадыктаваныя самім жыццём, непазбежныя, бо мова не скамянелы помнік, а жывы арганізм”.

Падчас “беларусізацыі” над удасканаленнем “Граматыкі” працавалі свяцілы беларускай філалогіі, аднак сталіністы вынішчылі не толькі ўсіх сяброў Правапіснай камісіі, але і 80% беларускай інтэлігенцыі. У 1933-м класічную мову максімальна наблізілі да расейскай. Яна выжыла ў эмігранцкіх асяродках, адрадзілася на пачатку 1990-х і набыла велізарную папулярнасць. Але пытанне аб кампрамісным правапісе было спачатку перакрэслена прыходам да ўлады антыбеларускіх сіл. Цяпер жа “тарашкевіца”, якую група сучасных мовазнаўцаў нармалізавала ў 2005-м, зноўку сыходзіць у падполле. З 2010 года пачне дзейнічаць закон “Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі”, які, па сутнасці, яе забараняе.

“Наша грамадства абавязкова прыйдзе да адзінага правапісу, — упэўнены Арсень Ліс. — Праблема ў тым, што пытанне не ставіцца на шырокае абмеркаванне. Усё вырашаюць дэпутаты, якія беларускай мовай не карыстаюцца. Мяркую, што па меры ўмацавання дзяржаўнасці праблемы мовы і культуры будуць вырашацца больш узважана і аб’ектыўна. Спадзеву надае і надзвычай багатая дыялектыка нашай мовы, якая далёка не вычарпана. Асабліва на поўначы Беларусі, у рэгіёне старой крывіцкай цывілізацыі, дзе наш этнас найменш размыты”.

-10%
-11%
-21%
-20%
-10%
-20%
-5%
-10%
-15%
-25%
-50%
0072410