Марат ГОРЕВОЙ, / Марат Горевой

фото30 октября 1988 года тысячи минчан под руководством общественно-политического движения "БНФ "Адраджэньне" направились на северо-восточную окраину города к урочищу Куропаты, где в годы сталинизма сотрудники НКВД уничтожили тысячи безвинных жертв. Против мирно шествующих граждан, которые собирались отметить в урочище День памяти предков "Деды", власти БССР направили милицию и внутренние войска. Для разгона демонстрации был применен слезоточивый газ "Черемуха".

Участником памятной акции был кандидат исторических наук Микола Кривальцевич, проводивший вместе с лидером БНФ Зеноном Позняком и археологом Олегом Иовом первые раскопки в Куропатах.

В интервью БелаПАН М.Кривальцевич назвал акцию 1988 года важным политическим событием, так как люди решились на открытое высказывание своих мыслей и защиту своих гражданских интересов.

Открытый протест, по словам историка, вызревал в первой половине 1980-х годов. "Когда в 1984 году я служил в рядах Советской Армии, мы с сослуживцами часто обсуждали политические перспективы будущего. Разговоры велись, в первую очередь, в связи с событиями в Польше. До нас доходила отрывочная информация об антикоммунистическом сопротивлении в этой стране и о массовых выступлениях поляков. Все эти события говорили о наступающих переменах на западе социалистического лагеря и вносили напряженность в жизнь белорусского общества", — рассказал М.Кривальцевич.

В самой Беларуси, по его словам, нарастал протест из-за желания многих граждан защитить свои национальные интересы — родной язык, традиции, историю и культуру. "На идеалах белорусского национального возрождения выросло новое поколение граждан, лишенных страха и обладавших развитым чувством собственного достоинства. Об этом свидетельствовало создание множества так называемых неформальных молодежных объединений. А открытие трагедии Куропат, активно обсуждавшееся людьми, усилило антикоммунистические настроения в обществе", — отметил ученый.

По мнению М.Кривальцевича, в конце 1980-х годов Беларусь была лидером протестных настроений на территории СССР. "События двадцатилетней давности говорят об огромном протестном потенциале белорусского общества", — считает историк.

Радыё Свабода: Вярцінскі: “Уразіла, як моладзь скандавала: “Вандэя!”  

Паэт Анатоль Вярцінскі ў 1988-м быў галоўным рэдактарам вельмі папулярнага тады тыднёвіка “Літаратура і мастацтва”. Менавіта “ЛіМ” 3 чэрвеня 1988 году надрукаваў артыкул Зянона Пазьняка і Яўгена Шмыгалёва “Курапаты — дарога сьмерці”. Анатоль Вярцінскі кажа:

“Мы ў нейкім сэнсе падрыхтавалі грамадзкую думку папярэднім нумарам за 28 кастрычніка. Мы далі падрабязную справаздачу аб стварэньні гісторыка-асьветніцкага таварыства “Мартыралёг Беларусі” і ўтварэньні аргкамітэту БНФ. У тым ліку мы далі ў поўным аб’ёме выступ Васіля Быкава. Я ўжо ўнутрана быў гатовы, што мы павінны ў наступным нумары даць адпаведны матэрыял пра “Дзяды”. І гэта было зроблена. Мы замовілі артыкул Віктару Карамазаву і надрукавалі яго на пачатку лістапада, а таксама надрукавалі падборку ўспамінаў удзельнікаў і сьведкаў падзей”.

І хоць улады ціснулі на кіраўнікоў сродкаў масавай інфармацыі, праўда пра тыя падзеі стала вядомая грамадзкасьці. Акрамя “ЛіМу”, праўду пра Дзяды — 1988 напісалі “Чырвоная змена”, часопіс “Огонёк”, па Беларусікм тэлебачаньні паказалі фільм. Распавядае тагачасны старшыня Дзяржтэлерадыё БССР Генадзь Бураўкін:

“Я хачу напомніць пра фільм, які зьняў тады Ўладзімер Арлоў, зь вельмі няпростым лёсам. Паколькі я быў кіраўніком Белтэлерадыёкампаніі, мы ўсё ж такі здолелі ня толькі зьняць гэты фільм, але і прабіць яго на экраны”.

На тыя Дзяды, 20 гадоў таму, упершыню народ адкрыта выказваў сваю грамадзянскую пазыцыю, упершыню беларускія ўлады брутальна разганялі мірнае шэсьце. Паэта, тагачаснага рэдактара “Літаратуры і мастацтва” Анатоля Вярцінскага ўразіла наступнае:

“Тут два моманты: мы на ўласныя вочы бачылі, як прымяняўся гвалт у адносінах да людзей, як іх пачалі хапаць і цягнуць у “варанкі”. А другі момант — гэта тое, як моладзь скандавала “Вандэя!” Запомнілася такая карцінка: дзяўчына на плячах у хлопца размахвае сьцяжком і звонкім дзявочым голасам выкрыквае: “Вандэя!” у адказ на заклік палкоўніка, які ўсё зьвяртаўся да людзей, каб яны разыходзіліся. І крык гэты дзявочы дружна падхопліваўся маладымі людзьмі”.

Генадзь Бураўкін узгадвае пра грамадзянскую пазыцыю інтэлігенцыі, якой давялося разьбірацца ў тых падзеях:

“У той камісіі, якая была створаная для разгляду падзеяў каля Ўсходніх могілак, з інтэлігенцыі, акрамя Васіля Быкава, быў народны паэт Пімен Панчанка. Ён быў адным з тых, хто адмовіўся падпісаць заключэньне гэтай камісіі. У яго была газэта на паседжаньні, і ён тады запісаў радкі Якуба Коласа: “Канстытуцыю далі, адчынілі дзьверы, і ў астрог нас павялі, і таўкуць бязь меры”. Вось так ён вызначыў паводзіны ўлады ў той сытуацыі”.

 

Видео: belapan.com

 

Get the Flash Player to see this player.

{banner_819}{banner_825}
-15%
-10%
-10%
-20%
-10%
-10%
-33%
-50%