Подпишитесь на нашу ежедневную рассылку с новыми материалами

Кругозор


Глеб Лабадзенка, відэа аўтара,

Славуты фагатыст і даследчык музыкі Аляксей Фралоў запрашае вас на публічную лекцыю "Беларуская музычная Атлантыда: перспектывы ў кантэксце культурных і антыкультурных працэсаў". Лекцыя адбудзецца ў межах цыклу Urbi et Orbi ("Гораду і свету") Лятучага ўніверсітэта і міжнароднага кансорцыума "ЕўраБеларусь" 29 траўня а 18.30 у мінскай Галерэі Ў (Незалежнасці, 37а), уваход вольны!

Фота: Глеб Лабадзенка, TUT.BY
Фота: Глеб Лабадзенка, TUT.BY
 
Пералік дасягненняў і навуковых прац Аляксея займае 5 старонак фармату А4. Але калі яго слухаеш – то не гэта важна. А тое, што гэта бязмежна цікавы і адукаваны чалавек, вялікі патрыёт сваёй справы і сваёй краіны. Які да таго ж умее неверагодна цікава ўсё гэта падаць.
 
Пра айчынных класікаў – Манюшку і Голанда, пра заробкі ў філармоніі, пра кошты на фаготы, пра сенсацыйныя адкрыцці ў айчыннай музыцы – гутарым з Аляксеем Фраловым напярэдадні лекцыі.
 

"Музыкі ў філармоніі атрымліваюць каля 3-х мільёнаў"

Аляксею, не далей, як сёння, пабачыў у інтэрнэце дэматыватар. Сядзяць на лаўцы тата з дачкой, і тата пытае: "Кім, дачушка, ты хочаш быць, як вырасцеш?" Тая адказвае: "Прафесейным музыкам". Тата сумна: "Але ж мы жывем у Беларусі…" Тут ёсць праўда? Або ў Беларусі можна быць прафесійным музыкам і жыць з гэтага?

Аляксей Фралоў: Пакуль яшчэ можна, але ўсё цяжэй. І тое – "можна" з папраўкай. Калі б не гастролі, дзе падзарабляюць прафесійныя музыкі, то ніхто б не змог жыць на музыканцкую зарплату. Я сам яшчэ нядаўна працаваў у філармоніі. Гэта галеча, абсурд: каля 3-х мільёнаў заробку… Гэта людзі, якія маюць добрую прафесійную адукацыю, многія з іх таленавітыя, многія вельмі таленавітыя. Тыя дыяменты, якіх не так многа на зямлі, эліта грамадства ў пэўным сэнсе. І шкада, што яна так "цэніцца".
 
Вы на месцы не седзіце – спіс краінаў, дзе вы бывалі на гастролях, напраўду ўражвае. Але што вас пры такім ацэньванні працы прымушае заставацца жыць тут і адсюль ездзіць па ўсім свеце? Апроч пафасных матываў, што "жыць трэба дома".

Аляксей Фралоў: Да нядаўняга часу мяне трымалі менавіта пафасныя матывы. Якія для мяне не пафасныя, а вельмі натуральныя, вельмі асабістыя. Радзіма – перадусім. Гэта скарб, які не забярэш з сабой...
 
Як вы ставіцеся да ўсё больш папулярных ідэяў касмапалітызму: "дом – там дзе я", "сабраўся і паехаў, куды хачу" і гэтак далей?

Аляксей Фралоў: У мяне ёсць некаторыя калегі менавіта з такім светапоглядам. Яны, мабыць, з юных гадоў былі выгадаваныя ў такім духу і загартаваныя. Пераважна гэта людзі не з Менску, які ўжо пераездам у Менск былі вырваныя са свайго гняздзечка, прывыкалі жыць без малой радзімы. Яны абрасталі новымі сувязямі – якія, аднак, не сталі тым пупавіннем, якое назаўжды лучыць чалавека з маці-радзімай. Такім людзям прасцей, бо адзін раз яны ўжо сарваліся.
 

"Традыцыі фагота ў Беларусі каля 400 гадоў" 

Фота з архiва Аляксея Фралова
Фота з архiва Аляксея Фралова
Аляксею, вы сказалі, што "да нядаўняга часу" гэта было найважней. А што здарылася ў нядаўні час?

Аляксей Фралоў: Тры гады таму я быў вымушаны набываць свой асабісты фагот на сусветнай выставе ў Франкфурце. Таму што пры маім сыходзе з ансамбля "Класік-Авангард" мяне пазбавілі фагота філарманічнага, хоць я застаўся салістам той жа філармоніі. Адзін персанаж зрабіў усё, каб у мяне забралі той інструмент. Рэч у тым, што фагот каштуе столькі, што музыка са сваім беларускім заробкам купіць яго не можа. Таму гэта агульная практыка – што інструмент замацоўваецца за табою, захоўваецца ў цябе, ты з ім ездзіш на гастролі.
 
Колькі каштуе фагот?

Аляксей Фралоў: Можна набыць і за 1000 даляраў, але гэта будуць дровы, а не фагот. Годны інструмент для сур"ёзнай сцэны каштуе ад 10 тысяч еўра. 20 тысяч. 30 тысяч. 50 тысяч… Каб набыць свой фагот, я быў вымушаны паехаць надоўга на заробкі далёка за мяжу.
 
Дзе робяць найлепшыя ў свеце фаготы?

Аляксей Фралоў: Нямеччына. Тамтэйшай традыцыі шмат стагоддзяў. Дрэва, як добрае віно, трымаюць у пэўных умовах дзесяцігоддзямі, не паскараюць гэты працэс. Гэта ручная праца – не з любога палена і не ў любога майстра атрымаецца інструмент экстра-класа.
 
Якія традыцыя ігры на фагоце ў Беларусі?

Аляксей Фралоў: О, гэта мая першая навуковая зацікаўленасць. Як патрыёт Беларусі і патрыёт свайго інструмента, свае музыкалагічныя вывучэнні я пачаў менавіта з гэтай тэмы…
 
Навошта гэта практыкуючаму музыку? Проста цікаўная натура, або жаданне паказаць, што мы не ўчора з дрэва злезлі?

Аляксей Фралоў: Пэўна, другое нават больш. Хочацца паказаць, што гэта еўрапейская краіна з еўрапейскімі традыцыямі, у тым ліку і музычнымі. Фагот, і ўвогуле прафесійная інструментальная музыка – выразнае сведчанне таго. Бо, скажам, уся інструментальная музыка ў Масковіі з"явілася толькі з кардынальным паваротам штурвала на захад, які здзейсніў Пётр І. І тое – з рыпеннем, пад дыктатам. А ў нас даўно перад гэтым было як у іншых заходне- і цэнтральнаеўрапейскіх краінах. Фагот (дакладней, яго прататып – дульцыян, ці па-нашаму шторт,) ад пачатку XVII стагоддзя ўжо існаваў у капэлах магнатаў, арыстакратаў і нават сярэдняй шляхты. А ў Гародні ўжо ў канцы XVI стагоддзя ён фіксуецца ў славутай Гарадзенскай капэле. То бок, Стэфан Баторы ўжо мог чуць гукі гэтага інструмента. Дарэчы, гэтыя працэсы ішлі абсалютна паралельна з працэсамі пры дварах еўрапейскіх манархаў. А прарадзіма фагота – Італія. "Фаготто" па-італьянску – "звязка". Як жартуюць духавікі, вязанка дроў.
 

"Яшчэ 25 гадоў таму нас вучылі, што беларуская прафесійная музыка пачалася пасля рэвалюцыі" 

Калі гавораць пра старадаўнюю беларускую музыку, то існуе стэрэатып, што гэта танцы з бубнамі, спевы бабулек ды дзед з баянам. Традыцыя беларускай "высокай" музыкі – наколькі далёка яна сягае?

Аляксей Фралоў: У сэнсе музыкі, ды і культуры ў цэлым, ёсць відавочная неадукаванасць многіх людзей. Яна звязана альбо з нецікаўнасцю, альбо з немагчымасцю атрымаць інфармацыю на сподачку. Яшчэ 25 гадоў таму студэнты кансерваторыі і музліцэя вучыліся па кніжцы, дзе ўсё пачыналася з указаў Леніна і Луначарскага. А да таго ў нас былі лапці ды "каўтун на галаве". Гэты наўмысны міф падтрымліваўся "партией и правительством", каб паказаць, што менавіта дзякуючы камунізму мы прыйшлі да цывілізаванасці.
 
Калі вы вучыліся, то пра Агінскага ўжо ведалі?

Аляксей Фралоў: Калі вучыўся ў Музычным ліцэі – яшчэ не. А Манюшка быў "польскім кампазітарам". Але ўжо тады нашая выкладніца па музычнай літаратуры стварыла з нас, школьнікаў, ансамблік "Куранта", які пачаў асвойваць першы айчынны "выкапень" – "Полацкі сшытак". Хоць насамрэч першымі яго пачалі выконваць у ансамблі "Кантабіле", дзе, уласна кажучы, мой бацька яго і асвойваў разам са сваімі калегамі. Гэта было здзіўленне для публікі: ваў, дык, аказваецца, не рэвалюцыя нам музыку дала, а нешта было ўжо 400 гадоў таму! Гэта быў цудоўны час: як ранняй вясной, па дрэву пачалі хадзіць сокі, набухаць пупышкі і нават з"яўляліся першыя кветкі. Хоць некаторыя даследчыкі ўспрынялі гэта ў штыкі. Яны былі перакананыя, што ўсё даўно вывучылі, а тут раптам з"яўляецца агромністы невядомы пласт. Але паступова гэта вярталася да нас: "Полацкі сшытак, "Віленскі сшытак", духоўныя канты, музыка Радзівілаў і Ельскіх, Манюшка, Міладоўскі, Тарасевіч... Орда стаў ужо не толькі мастаком, адзін Агінскі, другі Агінскі. Пра трэцяга таксама скажам на лекцыі... Прычым усе гэтыя знаходкі аказаліся не проста забытай спадчынай, але і выдатным музычным матэрыялам!.. Першае імя сярод даследчыкаў – доктар мастацтвазнаства, прафесар Вольга Дадзіёмава – унікальны спецыяліст па гісторыі музыкі Беларусі. Ва ўсім гэтым працэсе трэба адзначыць і асаблівую ролю калектыва "Беларуская капэла" на чале з заслужаным артыстам Беларусі Віктарам Скорабагатавым. Віктар Іванавіч не толькі выдатнейшы выканаўца, але і выбітны даследчык.
 
Дзякуючы гэтаму працэсу за апошнія 30 гадоў хто стаў "нашым"?

Аляксей Фралоў: Гэты працэс працягваецца. Але яшчэ дзясятак гадоў таму ў Аркестры Радыё пры словах "беларускі кампазітар" многія калегі пачыналі крывіцца, думаючы выключна пра сучасную музыку, уяўляючы нешта нуднае і мудрагелістае. Цяпер ужо нават у Аркестры Радыё ёсць усведамленне, што і музыка Манюшкі і музыка Голанда – наша. Дарэчы, гэтым аркестрам і запісаны радыё-спектакль паводле першай (вядомай на сёння) беларускай оперы "Агатка, або прыезд Пана", створанай ў радзівілаўскім Нясвіжы Янам Давідам Голандам і Мацеем Радзівілам ажно ў 1784 годзе і пастаўленай ў гонар прыезда караля Панятоўскага. Пане Каханку тады сустракаў госця проста па-каралеўску! Несумненна, гэта найперш наша культура! Бо чыя ж яна яшчэ – створаная ў сэрцы Беларусі.
 

"Тое, што пісаў Манюшка ў Вільні і Менску, – гэта беларуская музычная спадчына" 

Аляксею, але калі казаць пра Голанда ды яму падобных – якія прыехалі сюды з іншых еўрапейскіх краін – гэта таксама беларуская музыка?

Аляксей Фралоў: Сапраўды, тут дзеялі многія, у тым ліку і прыезжыя персанажы. Для гэтага выпадку ёсць такое спакойнае азначэнне – музыка Беларусі. Бо нават створаная замежнікамі тут музыка зазнала мясцовыя ўплывы, лакальныя тэмы і матывы, мясцовую моду. Тое, што пісаў тут немец Голанд – гэта еўрапейская музыка і музыка Беларусі. Тое, што пісаў Манюшка ў Вільні і Менску – так, гэта беларуская музыка. Скіроўваю ўсіх да выдатнага артыкула Уладзіміра Мархеля і Віктара Скорабагатава ў №5 часопіса "Весткі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі". Гэты артыкул – якраз грунтоўная аргументацыя пра беларускасць Манюшкі. Больш на гэтыя тэмы я хачу паразважаць на лекцыі.
 
Аляксею, але мы кажам "цукар" – а ў роце соладка робіцца толькі нам. Ці дастаткова для міжнароднага прызнання цьвердзіць, што і той наш, і гэты наш? І ці трэба нам гэта?

Аляксей Фралоў: Найперш нам трэба самім усвядоміць, што, напрыклад, Манюшка – беларускі класік. І, можа быць, найвялікшы кампазітар Беларусі ўсіх часоў па ўзроўню таленту і маштабнасці творчасці. Але не менш важна для нас разумець, што ён таксама стаў класікам польскай музыкі. І мы не павінны прыватызоўваць яго, шкадаваць, адчуваць рэўнасць. Павінны ганарыцца, што наш зямляк стаў бацькам і нацыянальнай оперы ў Польшчы. Адукаваныя палякі ведаюць пра беларускія карані Манюшкі. Ён, як і Міхал Клеафас Агінскі, не раздзяляе нашы культуры, а яднае іх.
 
Як выглядае працэс пошуку гэтых скарбаў? Што павінен умець даследчык?

Аляксей Фралоў: Вядома, трэба ведаць, дзе шукаць і што шукаць – у якіх архівах, у якіх фондах. Але не менш важна – мець чуццё. Адам Восіпавіч Мальдзіс менавіта адчуў, што ў тоўстай вокладцы ўніяцкага служэбніка хаваецца нешта... І гэта быў "Полацкі сшытак".
 
У вас такое бывала?

Аляксей Фралоў: Так! Асабліва ўразіла гісторыя, калі мы са Святленай Немагай натрапілі ў Вільні на сапраўдную залатую жылу з Забельскай калекцыі. Мы знайшлі, з Божай дапамогай, цэлую кіпу нот, сярод якіх былі дзясяткі твораў духоўнай і свецкай музыкі, якiя выконваліся капэлай Забельскага дамініканскага касцёла і кляштара. І сярод іх – о дзіва! – больш за дзясятак сімфоній. Жанр, які таксама раней пачынаўся ў нас "пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі". Адкрыты цэлы шэраг імёнаў.
 

"Дзяржаўная падтрымка музыкі калі і ёсць – то я пра яе не ведаю..." 

Фота з архiва Аляксея Фралова
Фота з архiва Аляксея Фралова
Вы кажаце, што ўсё гэтыя знаходкі – толькі верхавіна невядомага айсберга, нашай музычнай Атлантыды. Які можа быць яе маштаб?

Аляксей Фралоў: Цяжка сказаць, бо даследванні вядуцца не тое, каб вельмі актыўна. Усё менш застаецца нармальных людзей, якія ўвогуле працягваюць займацца музыкай – і выканальніцтвам, і даследваннем. Гэта не проста не корміць – гэта банкруціць. Улічваючы адзінкавасць даследчыкаў і рэдкую магчымасць кудысці паехаць, а тым больш добра пасядзець ў архівах – адкрыццяў нам хопіць яшчэ стагоддзі.
 
У нас няма ніякай дзяржаўнай падтрымкі такім пошукам?

Аляксей Фралоў: Можа быць, яна фармальна дзесьці і ёсць, але я пра гэта не ведаю – хай нехта падкажа, буду ўдзячны.
 
Вы возіце экскурсіі па Беларусі – у тым ліку і па "музычных" мясцінах. Якія самыя цікавыя?

Аляксей Фралоў: І Полацк, і Астрамечава ў Берасцейскай вобласці (дзе сапраўды пісаўся "Полацкі сшытак"). Гэта гарады, мястэчкі, а сёння нават і вёскі, дзе месціліся аж 26 оперна-балетных тэатраў у эпоху Класіцызма, у XVIII стагоддзі, а таксама многія дзясяткі манастырскіх капэл. Самыя буйныя – Нясвіж, Слонім, Ружаны, Дзярэчын, Слуцк, Гародня, Шклоў… У Гародні дзейнічала славутая "Літоўская капэла", якая была адной з самых выдатных у Еўропе. У Берасці і Нясвіжы з фундацыі Мікалая Радзівіла Чорнага былі надрукаваныя першыя ў Беларусі ноты – 1558 і 1563 гады. Неўзабаве пасля першых у свеце нот, надрукаваных у Італіі… Гэта і Залессе Агінскага. Убель, Смілавічы і Менск, дзе ўзрос, вучыўся і напісаў першыя оперы Манюшка. Манюшка – бясспрэчна, для беларускай культуры кампазітар нумар адзін. Як для немцаў Бах. Але немцы зрабілі з мясцін Баха сусветныя турыстычныя пункты паломніцтва. У нас жа палац у Смілавічах разбураецца ад кожнага парыву ветру, ад кожнай залевы і граду. Асабліва востра і актуальна гэтая праблема стаіць напярэдадні 200-годдзя Манюшкі. Ці будзе ў гэтым юбілеі дзяржаўны інтарэс?
 
Аляксею, вы пералічылі шмат мясцін і помнікаў. У нас ёсць на што паглядзець толькі для нас? Ці мы багатыя і на агульнаеўрапейскім фоне?
 
Аляксей Фралоў: З аднаго боку, дзякуючы вялікім стратам па сваёй віне і па віне ворагаў – мы сапраўды выглядаем у нечым бедненька. А з іншага боку, калі паглядзець больш прафесійным і мудрым вокам, мы можам сказаць, што тое, што ў нас захавалася – яно не менш цікавае, чым спадчына іншых еўрапейскіх народаў. Няма краіны, дзе ўсплеск культуры быў бы перманентны. Але Еўфрасіння і Скарына – рэдкія народы мелі тады такіх асобаў і такую іх спадчыну. "Не ў Парыжы, а ў Нясьвіжы" збудаваны другі барочны храм ў Еўропе. Нашае віленскае барока – такога няма нідзе. І ў музыцы ў многіх момантах мы маем сапраўдныя зорныя часы. Тут захаваліся ўнікальныя глыбінныя старажытнейшыя пласты фальклёру, стваралася выдатная еўрапейская прафесійная культура, былі свае таленты і геніі. Вядома, музыцы прыходзілася цяжэй за ўсё, бо ў часы выпрабаванняў яна церпіць найперш. Каб зруйнаваць помнік архітэктуры, ворагам трэба было яшчэ прыкласці вялікія намаганні, а музыка знікае сама – калі няма добрых умоваў для існавання. У цяжкія часы людзям заўсёды робіцца не да музыкі.
 
Такiм чынам:
Публічная лекцыя
музыкі Аляксея Фралова
"Беларуская музычная Атлантыда: перспектывы ў кантэксце культурных і антыкультурных працэсаў"
з цыклу Urbi et Orbi Лятучага Універсітэта
і Міжнароднага кансорцыума "ЕўраБеларусь"
адбудзецца 29 траўня
а 18.30
у мінскай Галерэі Ў (Незалежнасці, 37а).
Уваход вольны!