Подпишитесь на нашу ежедневную рассылку с новыми материалами

Кругозор


І смех і грэх! Гэтую камандзіроўку мы не забудзем доўга. Бо даўно так не смяяліся! А весяліліся мы… на пахаванні.



У Гарадоцкім раёне Віцебскай вобласці здавён часу існуе абрадавая гульня "Пахаванне дзеда". Гэта народная пародыя на сапраўднае развітанне з памерлым. Адбываецца яна заўсёды ў першы дзень Масленіцы.

Збіраюцца вяскоўцы, пераважна жанчыны сталага веку, і, як дзеці, забаўляюцца. Але гульня ў іх дарослая, з эратычным зместам. Калі ў іншых мясцінах на Масленку спальваюць пудзіла зімы, то ў самым халодным рэгіёне Беларусі "хаваюць" ляльку ў рост чалавека, якая сімвалізуе міфалагічнага дзеда-продка. Яго "пахаванне" – і ёсць провады маразоў і сустрэча красуні-вясны.
Відэа: метадыст Гарадоцкага раённага метадычнага цэнтра народнай творчасці Аляксандр Страшынскі, адмыслова для партала TUT.BY

Внимание! У вас отключен JavaScript, ваш браузер не поддерживает HTML5, или установлена старая версия проигрывателя Adobe Flash Player.

Открыть/cкачать видео (23.07 МБ)


Эратычны "нябожчык"

Па "дзеду", якога ў гарадоцкіх вёсках называюць Цімка (як варыянт: Сідорка), плачуць і галосяць. Гэта пакуль ён ляжыць у "труне". Але як толькі "нябожчык" пакідае дом, то адразу ж пачынаецца вяселле – з чаркай за багатым памінальным сталом, гармонікам, народнымі песнямі, частушкамі і танцамі. Вясна ж прышла!

Многія мясцовыя бабулькі памятаюць, як "хавалі дзеда" ў іхнім дзяцінстве. У хату, кажуць, не пускалі малечу і нежанатую моладзь. Чаму? Бо абрадавая лялька мела… фалас. Хто б падумаў, што нашыя продкі былі такімі штукарамі! А зараз старажылы ўжо ва ўсіх драбніцах перадаюць гэты абрад маладзейшым – каб памяталі народныя традыцыі.



"Раней такі рытуал існаваў ў многіх вёсках Даўгапольскага сельсавета – Маскалянятах, Даўгаполлі, Філімонава, Селішчы, Кісялях, Зарэччы. Ведаюць пра яго і жыхары вёсак Канавалава і Халамер'е Халамерскага сельсавета. Зараз абрад "Пахаванне дзеда" ўнесены ў спіс элементаў нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны, прынятых пад ахову на Беларускай рэспубліканскай навукова-метадычнай радзе па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны пры Міністэрстве культуры Беларусі", - паведамляе ТUT.BY метадыст па фальклору Гарадоцкага раённага метадычнага цэнтра народнай творчасці Лілія Рэзкіна.

"Дзед" памёр, а струк шавеліцца!"

Учора "Пахаванне дзеда" спраўлялі ў вёсцы Кісялі, у хаце мясцовай пенсіянеркі Надзеі Красніцкай. Сяльцо гэта знаходзіцца кіламетраў за 25 ад Гарадка, жыве тут усяго 8 чалавек. Аднак у першы дзень Масленіцы сюды завітала багата гасцей, у доме Надзеі Васільеўны развярнуцца можна было з цяжкасцю.

Заходзім у галоўны пакой, а там "хаўтуры". Пад абразамі на лаўцы ляжыць "нябожчык". У чырвонай кашулі, "ручкі" склаў на грудзях. Нос у "памерлага" - з пластмасы, вусы і барада – з кавалка шубы, на галаве – парык. "Цела" набіта саломай і анучкамі. Паміж "ног" тырчыць маркоўка.

"Жонка" і суседкі гавораць пра яго, як пра рэальнага чалавека. Выяўляецца, што "дзеда" звалі Цімафей Васільевіч, нажыў ён з жонкай шасцёра дзетак. А было яму ажно сто гадоў, "месяца да веку не хапіла". Быў ён гіперсэксуальным гулякам, але працавітым, моцным мужыком.



Жанчыны галосяць-прычытаюць, ды так натуральна, што, каб у хату трапіў старонні чалавек, дакладна б падумаў, што ў людзей сапраўднае гора. Імправізацыя такая, што пазайздросцілі б прафесійныя акцёры! У Цімкі, кажуць, у адной з гарадоцкіх вёсак быў рэальны прататып: ён пражыў больш за сто гадоў, меў загульны характар. 

- Быў адзін мужык у дзярэўні, і той памёр. А дзядочак мой, а ластачка мая сізакрылая, а куды ж ты адляцеў так раненька? І кароўку мы дзяржалі, і соткі мы пахалі... А цяпер ты на кут во лёг… - заломвае рукі адна з жанчын.

- Дык а як ён памёр? – пытаецца нехта ў "жонкі".

- Ну ён жа рыбак быў знатны. Еў рыбу ды касцёй падавіўся. Я кінулася спасаць. Ды што я зраблю? Пакуль тых урачоў у нашу дзярэўню дачакаешся, ён дуба і даў да утра. Ён жа сто жонак меў – у кожным сяле, і зараз во тут адны любоўніцы сабраліся, але я адна хаваць яго павінна, - галосіць "жонка".

У яе ролі - гаспадыня хаты Надзея Васільеўна. У яе вачах натуральныя слёзы. Прыроджаная актрыса!.. 

- Не гаруй, суседачка. Дапаможам табе ўсім сялом. Такі ж мужык быў! І Крым, і Рым, і Даўгаполле – усё прайшоў гэты дзед! Зараз во памёр, а струк у яго яшчэ шавеліцца, паглядзіце!

Адна з жанчын пачынае торгаць вяроўку, за якую прывязана морквіна, "мужчынскае багацце" ажывае, падымаецца. Усе рагочуць. Жанчыны сыпяць колкімі эратычнымі жартамі. 



- Палюбоўніц сабе ён не абы-якіх выбіраў. Гарадскія да яго ездзілі. Аднойчы, бачу, жар-птіца да яго прыкаціла. Маладая! Красівая! Сапагі вышэй калена, – распавядае пра Цімкіны мужчынскія перамогі яшчэ адна "плакальшчыца". - Я пад вакно падбегла, гляджу, а яны за сталом сядзяць, цалуюцца. Я цішком забегла ў хату, праверыць, ці цёплыя ў жар-пціцы боты. Адзін – дык не, а другі – і праўда, цёплы. Грошы яго грэлі. Я, пакуль яны там мілаваліся, забрала іх ды збегла.

- Во, не дзіва, што мне часотку аднойчы прынёс. І як толькі яго "маркоўка" не стаўклася, столькі баб меў! – кажа "жонка". – Але і мне хапала, і вам, бабанькі! А цяпер хто нас будзе, дзеўкі, шавяліць?! 

І зноў прычытае:

- А цалавала б я цябе ў губкі, ды ж ты бегаў да чужой юбкі. А цалавала б я цябе ў ручкі, ды не аддаваў ты мне палучкі. 

Да гульні далучаюцца "лекар" і "святар". Доктарка правярае люстэркам, ці дыхае "пацыент", потым мерае яму ціск. Пераканаўшыся, што ажывіць Цімку не ўдасца, плача над "труной". "Бацюшка" махае "кадзілам", чытае "малітвы". І ледзь хавае смех, гледзячы на "новапрастаўленага раба".



Вяселле на памінках 

Потым Цімку нагамі наперад выносяць з хаты, кладуць на драбіны і вязуць на "могілкі". Яны – праз дарогу ад хаты, пад старой кроністай бярозай. Гэта ж самы халодны край Беларусі, і галінкі дрэва абледзянелыя. Нібы крышталёвыя.







Аднак сёлетняя цёплая зіма ўнесла свае карэктывы ў сцэнар свята. Нашы продкі закопвалі "дзеда" ў снег. А ў Кісялях учора загадзя падрыхтавалі салому, каб засыпаць ёю міфалагічнага "продка".

Спачатку ляльку паклалі на посцілку, а потым шчодра прысыпалі саломай: "Каб цёпла табе, дзядок, было". Жанчыны зноў галасілі, але трошкі, больш для прыліку. Бо пачалася ўжо другая, вясёлая частка абраду.






"Магілку" не спалілі, проста пакінулі. "Потым забяром "дзеда" на гарышча, няхай там ляжыць да наступнай Масленіцы", - кажа Надзея Васільеўна.



Гаспадыня і яе сяброўкі завіхаюцца каля стала. Ён аж ломіцца ад страў – і памінальных, і масленічных. Нясуць з печы блінцы з тварагом, аладкі, дранікі, яешню, сырніцу, падаюць куццю, іншыя рытуальныя стравы. "А во і мёд! Наш Цімка хадзіў туды, дзе мёд, дык трэба салодкім яго і памінаць", - смяецца адна з жанчын.



Усе збіраюцца за сталом. Асобную чарку ставяць "нябожчыку". За бяседай зноў узгадваюць Цімку, памінаюць яго "мінутай маўчання".






Хаўтурны настрой хутка знікае. Жанчыны кідаюцца ў пляс, спяваюць частушкі і народныя песні, размаўляць пра жыццё-быццё. Рэй за сталом вядзе сяброўка Надзеі Васільеўны, бо яе саму атачылі журналісты.

Як бабка на Якуба Коласа малілася

Гаспадыня паказвае нам сямейны альбом, вядзе на падворак. І распавядае. Шмат. Цікава. Сакавіта. На душы цёпла-цёпла ад яе мовы. Гаворыць яна нараспеў, і пры гэтым нібы дробна-дробна рэжа цыбулю. Смех праз слёзы ад яе расповядаў. 

Надзея Красніцкая

- Я ўсё добра памятаю. Я была маленькая, мо, гадоў мне 7-8. Бацька з маткай рабілі вот так сама гэтага "дзеда". На кані яго везлі потым "хаваць". Бабы ўсе-ўсе гужам ішлі. Затым паміналі. Няслі на стол хто што мог - у сетачках, у хустачках. Выпівалі, гулялі. Дамой прыходзілі к утру. Карова не ела-не піла. Было весела, чудесна. Вот такой "дзед".  

- А ці доўга вы зараз рабілі гэту ляльку?

- Не, нядоўга, за ноч. Макет пашылі, саломы напіхалі, вусы, бровы падрысавалі. Абулі, кашулю пашылі, надзелі, струк прывязалі - во і дзед палучыўся! 

Надзея Васільеўна Красніцкая – старэйшына вёскі Кісялі. Працавала будаўніком. У асноўным. Бо смяецца: "А, кім я толькі не працавала!" Выйшла на пенсію. І пераехала ў бацькоўскі дом, да сваёй печы, да падлогі, дзе і з'явілася на свет: "Маці ўсіх чатырох дзетак на падлозе нарадзіла. А калі чацвёртага, Сашульку, радзіла, я сама гэта бачыла. Памагала ёй. Радзіла такога маханькага... Я падала гэтага рабёначка, яго ўкруцілі..."

Пасля смерці мамы прыкіпела Надзея сэрцам да родных сцен. І больш у Віцебск вяртацца не захацела. 

У Красніцкай рукі - падарунак ад Бога. Яна і шые, і вышывае - за некалькі жанчын, і майструе, і рамантуе - за некалькі мужчын. Пра свае акцёрскія здольнасці кажа так: "Я за хвіліну магу зрабіць дзесяць касцюмаў. Кім хочаце магу стаць. Хоць Чынгісханам, хоць паштальёнам Печкіным. Аднойчы трэба было павіншаваць суседа з днём нараджэння. Я хуценька зрабіла ружжо - з дзеравяшкі нейкай, насунула на твар капялюш. І пайшла да суседа. Пытаюся: "А як мне прайсці да іншай вёскі?" Ён мне і тлумачыць. Не пазнаў!"

Яшчэ адна "карцінка" з дзяцінства, якую са смехам распавядае Надзея Васільеўна:

- Бабуля, маці майго бацькі, была веруючая, малілася, хадзіла ў царкву. Адзін раз прышла да нас, паставіла свечачку. Іконка была і рушнічок такі беларускі быў. Памалілася і забыла патушыць свечку. Яна капціла, і бажнічка згарэла. А цераз нядзелю Пасха будзець. Бабулька прыдзе і ўвідзе, што іконкі няма. Што нам робіць? Бацька кажа: "Дзеткі, мілыя, выручайце!" Мы ўзялі кніжку, за 4 ці 5 клас, выдралі партрэт Якуба Коласа. І прыклеілі замест іконкі. Баба прышла, паставіла свечачку і моліцца на каленках...

Такія вось жыццёвыя  калізіі...

***

На Гарадоччыне "хаваюць" не толькі "дзеда", але і "бабу". Адбываецца гэта ўжо ў апошні дзень Масленіцы. Калі мужык падавіўся косткай, то яго палавіна - сырніцай, абавязковай масленічнай стравай. "Пахаванне бабы" праходзіла гэтак жа: выраб пудзіла, галашэнне, дарога на "могілкі", "памінкі" з песнямі і танцамі. Абрад азначаў пачатак Вялікага посту. І канчатковую перамогу цяпла над холадам, жыцця над смерцю.